หัตถกรรมเตยปาหนันบ้านร่าหมาด

ช่องทางทำกิน

เมื่อเร็วๆ นี้ทาง สำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ หรือ สำนักงาน กปร. นำคณะสื่อมวลชนสัญจรในโครงการ "สื่ออาสา...สืบสานพระราชดำริ" ครั้งที่ 5/2555 โดยพาล่องใต้ติดตามความคืบหน้าการดำเนินงาน โครงการฟื้นฟูและอนุรักษ์ป่าทุ่งทะเลอันเนื่องมาจากพระราชดำริ ณ หมู่ที่ 2 บ้านร่าหมาด ตำบลเกาะกลาง อำเภอเกาะลันตา จังหวัดกระบี่

จากผลการดำเนินงานตามพระราชดำริ ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ นอกจากทั้งทรัพยากรป่าไม้และสัตว์ป่า ได้รับการฟื้นฟูและป้องกันรักษา จนกระทั่งมีความอุดมสมบูรณ์ยิ่งขึ้น พร้อมได้ทำการปรับปรุงให้เป็นแหล่งศึกษาทางธรรมชาติ เป็นสถานที่พักผ่อนหย่อนใจ หรือเป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ ในโครงการฟื้นฟูและอนุรักษ์ป่าทุ่งทะเลอันเนื่องมาจากพระราชดำริ ยังมีการจัดตั้งกลุ่มแม่บ้านเกษตรกร โดยมีกิจกรรมส่งเสริมหัตถกรรมจากเตยปาหนัน ที่สร้างสรรค์เป็นผลิตภัณฑ์ได้อย่างสวยงาม

สมัยก่อนเมื่อครั้งในอดีตนั้น ผู้คนอาศัยเป็นชุมชนตามแนวชายป่า ซึ่งอยู่ห่างไกลกับความเจริญ ได้สัมผัสอยู่กับเรื่องของพืชพันธุ์ธัญญาหารต่างๆ  แล้วได้พบกับพันธุ์ไม้ชนิดหนึ่งที่เรียกว่า เตย และนำใบของต้นเตยมาดัดแปลงเพื่อประโยชน์ พร้อมได้​คิดค้นหาวิธีการนำมาประดิษฐ์ เป็นเครื่องมือใช้สอยภายในครัวเรือน โดยทำการแปรรูปจากใบเตย เป็นเส้นเตยมาจักสานเป็นเสื่อ เพื่อใช้ในการปูนอนหรือรองนั่ง พร้อมยังคิดประดิษฐ์เครื่องใช้อื่นๆ มากมาย อย่างทำเป็นชะลอมหรือที่เรียกว่า กระเชอ สำหรับใช้ในการเก็บข้าวสาร

เมื่อก่อนใช้เส้นเตยที่สีได้มาจากธรรมชาติ ต่อมาได้คิดวิธีต่างๆ เพื่อให้เกิดสีที่สวยงาม โดยการหาสีย้อมกกมาย้อมเป็นสีสัน และมาจักสานเป็นผลิตภัณฑ์ต่างๆ  เพื่อประโยชน์ใช้สอยและจำหน่ายเป็นรายได้เสริมแก่ครอบครัว เตยปาหนันจัดเป็นพืชเศรษฐกิจชนิดหนึ่ง คนทั่วไปรู้จักในนามผลิตภัณฑ์จากเตยปาหนัน ที่มาจากความคิดของภูมิปัญญาท้องถิ่น ได้ประยุกต์สิ่งใหม่ๆ ตามยุกต์ตามสมัย จนกระทั่งรู้จักกันอย่างแพร่หลาย เตยปาหนันจึงเป็นทรัพยากรธรรมชาติที่มีคุณค่า ควรแก่การช่วยกันรักษาและอนุรักษ์ไว้

กลุ่มเตยปาหนันบ้านร่าหมาด เริ่มก่อตั้งเมื่อ 14 ตุลาคม 2542 จากอดีตเมื่อก่อนมีการจักสานผลิตภัณฑ์จากเตยปาหนัน เพื่อกันใช้เองภายในครัวเรือน เช่น เสื่อปูนอน กระเชอใส่ข้าว กระจงขวดใส่ข้าวเม่า ปัจจุบันกลุ่มเตยปาหนันบ้านร่าหมาด มีการพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์หลากรูปแบบ เช่น หมอน กระเป๋าใส่เงิน สมุดบันทึก แฟ้มใส่เอกสาร ซองแว่นตา ซองนามบัตร โดยมีหลายหน่วยงานเข้ามาหนุนเสริมหลายด้าน เช่น ด้านความรู้การพัฒนาผลิตภัณฑ์ ด้านการตลาด พร้อมมีการต่อ​ยอดเงินหมุนเวียนกลุ่ม จากที่ตัวแทนพระองค์สนับสนุนเงินให้ ตอนนี้กลุ่มเตยปาหนันบ้านร่าหมาด เป็นศูนย์แห่งการเรียนรู้ชุมชนที่สำคัญ ในโครงการพระราชดำริของ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ

สากล อ่อนนวล อายุ 71 ปี มาอธิบายพร้อมสาธิตการจักสานเตยปาหนัน ด้วยรอยยิ้มและอารมณ์แจ่มใส ว่า เตยที่สามารถนำมาจักสานเป็นผลิตภัณฑ์ มีอยู่ด้วยกัน 3 ชนิด คือ เตยนา...จะพบได้ตามบริเวณพื้นที่ที่ใช้ทำนา มีลักษณะเตี้ยติดกับพื้น ไม่มีลำต้นโผล่ จะแตกหน่อออกทางด้านข้าง และอยู่รวมกันหลายๆ ต้น รอบใบมีหนาม ส่วนเตยบุดะ...จะพบเห็นตามบริเวณแนวชายหาด มีลำต้นสูงแตกกิ่งจนเป็นพุ่มอยู่ด้านบน ขอบใบมีหนาม มี​ดอกสีขาวและมีกลิ่นหอม ผลสุกสีส้มอมแดงคล้ายช่อระกำ และเตยปาหนัน...จะขึ้นอยู่บริเวณชายป่าโกงกาง ใบเรียวยาวและหนามที่ยาว​กว่าเตยชนิดอื่น เมื่อนำมาแปรรูปทำเป็นเส้น จะมีความขาวและเหนียวนุ่มกว่า เหมาะแก่การนำมาทำเป็นผลิตภัณฑ์ต่างๆ ได้ดี

ก่อนรับรู้ถึงขั้นตอนการจักสานเตยปาหนัน มะสากลให้เรามารู้จักถึงอุปกรณ์ที่ต้องใช้กันก่อน ก็มีมีด...ใช้ในการตัดใบเตยและกรีดหนามเตยออก ไม้ขูด...ที่ทำจากไม้ไผ่ผ่าซีก นำมาเหลาให้แบนและเรียบ ใช้สำหรับขูดเส้นเตยในขั้นตอนการทำเส้น เพื่อให้เส้นเตยอ่อนนุ่มขึ้น กรรไกร...ใช้ในการตัดเส้นเตยก่อนทำการชุน ย่าหาด...ฟันเลื่อยทำจากใบมีดมาประกบกับไม้ไผ่ใช้เชือกมัดให้แน่น จะใช้สำหรับกรีดใบเตยให้เป็นเส้น ตามแต่ขนาดที่ต้องการใช้ในการจักสาน ไม้ชุน...ทำมาจากไม้ไผ่ขนาดเล็กแบนและด้านปลายแหลม จะใช้ในการชุนเพื่อสะดวกในการสอนเส้นเตย โดยใช้ในขั้นตอนสุดท้าย ในการจักสานผลิตภัณฑ์ต่างๆ 

ส่วนขั้นตอนการทำเส้นเตยนั้น เริ่มต้นด้วยการตัดใบเตยปาหนัน โดยเลือกใบที่ไม่แก่และอ่อนจนเกินไป เพื่อจะได้เส้นเตยที่มีคุณภาพดี จากนั้นตัดหนามเตยด้านตรงกลางออก เพื่อให้ง่ายต่อการทำขั้นตอนต่อไป นำใบเตยที่ผ่านการกรีดหนามออกแล้ว นำมาทำการลนไฟหรือลวกน้ำร้อนในกระทะ 30 วินาที เพื่อที่จะทำให้ใบเตยอ่อนตัวลง สังเกตได้ที่ใบจะมีความเงามันขึ้น เมื่อได้ใบเตยตามที่ต้องการแล้ว ใช้ย่าหาดกรีดให้เป็นเส้นตามขนาดที่ต้องการ นำเส้นไปขุดกับไม้ขูดให้เส้นเตยนิ่ม แล้วค่อยนำไปแช่น้ำไว้สัก 2-3 คืน เพื่อให้เส้นขาวและมีความคงทนยิ่งขึ้น และนำออกมาตากแดดให้แห้งพร้อมจักสานต่อไป โดยลวดลายของการจักสานเตยปาหนัน ได้แก่ ลายงูเหลือม ลายลูกแก้ว ลายดวงจันทร์ ลายตำโป๊ะ ลายวงแหวน ลายหมากรุก ลายสอง ลายลูกปอ ลายอกปู ลายดอกมะลิ ลายดอกโพธิ์ ลายดอกขี้พล้า ลายดอกสัก ลายตาบอด ลายเจ๊ะหมาดสินหลา และลายตัวอักษรและรูปภาพต่างๆ  ขณะนี้กลุ่มเตยปาหนันบ้านร่าหมาด มีผลิตภัณฑ์หัตถกรรมจากเตยปาหนัน ที่ได้รับความนิยมหลากหลาย เช่น เสื่อ หมุกกรีบ หมอน กระเป๋าหนีบ ซองใส่นามบัตร กระจงหกมุม ที่รองจาน กระจงเล็ก กระจงขวด ซองใส่แว่นตา


สนใจสอบถามข้อมูลเพิ่มเติม หรือสั่งซื้อได้ที่ กลุ่มเตยปาหนันบ้านร่าหมาด หรือประธานกลุ่ม วรรณา อ่อนนวน หมู่ 2 บ้านร่าหมาด ตำบลเกาะกลาง อำเภอเกาะลันตา จังหวัดกระบี่ 81120 โทร.08-5889-7093 ได้เลยครับ