"เบิ่งเมืองเลย" ที่พิพิธภัณฑ์ศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดเลย

ร้อยเรื่องเมืองไทย
ช่างภาพ: 

แปลกดีที่มีฝนตกในช่วงฤดูหนาว วันนั้นเป็นวันที่เรากำลังเดินทางไปยังอาคารพิพิธภัณฑ์ศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดเลย ซึ่งเป็นอาคารปูนสามชั้นโดยชั้นแรกเป็นส่วนของสำนักงาน ชั้นสองและสามเป็นส่วนของการจัดแสดง มีบันไดขึ้นทางด้านหน้าไปยังชั้นสอง ตั้งอยู่ภายในบริเวณมหาวิทยาลัยราชภัฏเลย ถนนสายเลย-เชียงคาน อ.เมือง จ.เลย และอยู่ในความดูแลรับผิดชอบของสำนักศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏเลย ซึ่งผู้อำนวยการคนปัจจุบันคือ ผศ.บุญวัฒน์ บุญทะวงศ์ ค่ะ

เดิมพิพิธภัณฑ์ศูนย์วัฒนธรรมแห่งนี้อยู่ในหน่วยวัฒนธรรมประเคราะห์ กองวัฒนธรรม กรมการศาสนา กระทรวงศึกษาธิการ ต่อมาในระหว่าง พ.ศ.2519-2521 วิทยาลัยครูเลยได้เริ่มเปิดทำการสอน ได้ตระหนักถึงภารกิจของวิทยาลัยครู ตามพระราชบัญญัติวิทยาลัยครู พ.ศ.2519 คือภารกิจของวิทยาลัยครู นอกจากจะเปิดทำการสอนตามหลักสูตรแล้ว ยังมีภารกิจในการทำนุบำรุง ส่งเสริม เผยแพร่ และพัฒนาศิลปวัฒนธรรม และอื่นๆอีกด้วย จึงได้เร่งรัดให้มีการดำเนินงานให้เกิดเป็นรูปธรรมขึ้น ในขณะเดียวกันวิทยาลัยครูทั่วประเทศ ได้ร่วมมือกับกองวัฒนธรรม กรมการศาสนา ได้จัดตั้งหน่วยวัฒนธรรมประเคราะห์ขึ้น เพื่อให้สอดคล้องกับภารกิจตามพระราชบัญญัติดังกล่าว เพื่อเป็นหน่วยงานรับผิดชอบ ข้อมูลสารสนเทศทางวัฒนธรรมของท้องถิ่นและของจังหวัด

การจัดองค์การของหน่วยวัฒนธรรมประเคราะห์เป็นไปตามลักษณะงานไม่มีสถานที่ทำงานเป็นเอกเทศ อิงอาศัยอยู่ที่ภาควิชาปรัชญาและสำนักงานอธิการบดีเป็นหลัก ต่อมาเมื่อได้จัดตั้งสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ พ.ศ.2522 โดยเป็นหน่วยงานในสังกัดกระทรวงศึกษาธิการ มีฐานะเทียบเท่ากรมกรมหนึ่ง มีพระราชบัญญัติสำนักคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ พ.ศ.2522 มีหน้าที่ในการเป็นศูนย์กลาง การส่งเสริมและประสานงาน เผยแพร่และประชาสัมพันธ์งาน และกิจกรรมเกี่ยวกับวัฒนธรรมแห่งชาติ เนื่องจากสำนักงานไม่มีหน่วยงานในสังกัดเป็นตัวแทนปฏิบัติงานอยู่ในท้องถิ่นต่างๆ ในปี 2523 ต่อมา พ.ศ.2524 กระทรวงศึกษาธิการ ได้ยกเลิกระเบียบว่าด้วยศูนย์ส่งเสริมและพัฒนาวัฒนธรรม พ.ศ.2523 และประกาศใช้ระเบียบกระทรวงศึกษาธิการว่าด้วยศูนย์วัฒนธรรม พ.ศ.2524 ซึ่งมีผลทำให้ศูนย์ส่งเสริม และพัฒนาวัฒนธรรมเปลี่ยนชื่อเป็นศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดเลย และได้ประกาศใช้ระเบียบกระทรวงศึกษาธิการว่าด้วยศูนย์วัฒนธรรม พ.ศ.2526 แทน โดยปรับปรุงโครงสร้างคณะอนุกรรมการวัฒนธรรมจังหวัด ให้ประสานสัมพันธ์และสอดคล้องกับนโยบายมากที่สุด พ.ศ.2529 ประกาศใช้ระเบียบกระทรวงศึกษาธิการว่าด้วยศูนย์วัฒนธรรม ฉบับที่ 2 พ.ศ.2529

ด้วยเหตุนี้ จังหวัดหนึ่งๆ จึงมีศูนย์วัฒนธรรม 2 ระดับ คือศูนย์วัฒนธรรมจังหวัด และศูนย์วัฒนธรรมอำเภอ โดยใช้สถาบันสูงสุดในท้องถิ่นเป็นหลัก เช่น สถาบันราชภัฏ (วิทยาลัยครู) โรงเรียนมัธยมศึกษา มหาวิทยาลัย วิทยาลัยพลศึกษา สถาบันเทคโนโลยีและอาชีวศึกษา สถาบันราชภัฏเลย จึงได้รับเกียรติให้เป็นที่ตั้งศูนย์ส่งเสริม และพัฒนาวัฒนธรรม และได้เปลี่ยนชื่อเป็นศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดเลย

การจัดแสดงนิทรรศการภายในศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดเลย ประกอบด้วยห้องชมวีดีทัศน์ เป็นห้องฉายวีดีทัศน์นำเสนอเรื่องราวเกี่ยวกับประวัติเมืองเลย และแนะนำแหล่งท่องเที่ยวในจังหวัดเลย ภายในจัดแสดงภูมิปัญญาผ้าไทยเลย จัดแสดงผ้าทอมือ พื้นเมืองไทยเลย ทั้งผ้าโบราณ และผ้าประยุกต์ที่ประชาชนในจังหวัดร่วมกันบริจาค เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ เฉลิมพระชนมพรรษา ครบ 72 พรรษา ในปี 2547 และมีศูนย์การเรียนรู้วัฒนธรรมร่วมสมัย ประกอบด้วย มุมแพทย์แผนไทย มุมอาหารพื้นบ้าน และมุมการเรียนรู้ตามรอยพระยุคลบาท มีบริการยืมหนังสือและซีดี ห้องนิทรรศการหมุนเวียน อยู่ชั้น 2 ของอาคาร เป็นห้องจัดแสดงนิทรรศการหมุนเวียนตามเทศกาลและเหตุการณ์ตามวัน และประเพณีที่สำคัญ แสดงแผนที่การท่องเที่ยวในจังหวัดเลย นิทรรศการแสดงวิถีชีวิตชาวเลยในอดีต แสดงเครื่องมือเครื่องใช้ในการดำรงชีวิต พระพุทธรูเก่าแก่ รูปจำลองพระธาตุศรีสองรัก รูปจำลองอาคารศูนย์วัฒนธรรม

ห้องที่คาดว่าเด็กๆน่าจะชอบมากที่สุดคือ "ห้องเบิ่งเมืองเลย" ค่ะ เป็นห้องแสดงนิทรรศการถาวรของศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดเลย ประกอบด้วยเรื่องราวของ ประวัติการตั้งเมืองเลย ตั้งแต่ พ.ศ.2396 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ทรงพิจารณาเห็นว่าหมู่บ้านแฮ่ ซึ่งตั้งอยู่ริมห้วยน้ำหมาน และอยู่ใกล้กับแม่น้ำเลย มีผู้คนเพิ่มมากขึ้น สมควรจะได้ตั้งเป็นเมืองเพื่อประโยชน์ในการปกครองอย่างใกล้ชิด จึงได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้จัดตั้งเป็นเมือง เรียกชื่อตามนามของแม่น้ำเลยว่า "เมืองเลย" ที่ว่าเด็กๆน่าจะชอบ เพราะในโซนนี้มีการแสดงเรื่อง ไดโนเสาร์ ที่พบบริเวณเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูหลวงด้วยค่ะ นักธรณีวิทยาสันนิษฐานว่า อยู่ในยุคครีเทเซียตอนต้น (ประมาณ 120 ล้านปี) จัดแสดงโดยภาพวาดประกอบ คำบรรยาย การแสดงเครื่องมือโบราณ ได้แก่ เครื่องมือหินในยุคต่างๆ แหล่งแร่ที่ค้นพบในบริเวณจังหวัดเลย ได้แก่ แร่ทองคำ แร่ทองแดง ตะกั่ว พลวง แกรไฟต์ และอื่นๆ

นอกจากนี้ยังมีมุมชาติพันธุ์ จัดแสดงภาพของชาวไทเลยเผ่าต่างๆ ประวัติความเป็นมาการดำรงชีวิต การสร้างที่อยู่อาศัย ประเพณี และความเชื่อ จัดแสดงโดยภาพ หุ่นจำลอง ประกอบคำบรรยาย ซึ่งมีเผ่าที่สำคัญ ได้แก่ ชาวไทดำ อพยพมาจากบริเวณเมืองแถง สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว เมื่อประมาณ พ.ศ.2467 และมาตั้งบ้านเรือน ที่บ้านนาป่าหนาด ตำบลเขาแก้ว อำเภอเชียงคาน ซึ่งไทดำมีการละเล่นคือ การเล่นแซปาง ชาวไทพวนอพยพมาตั้งหลักแหล่งที่บ้านบุฮมและบ้านกลาง อำเภอเชียงคาน จังหวัดเลย ถิ่นฐานเดิมอยู่ที่เมืองเตาไห หลวงพระบาง สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว ชาวไทไต้ได้อพยพจากภาคอีสานเข้ามาตั้งถิ่นฐานอยู่ในจังหวัดเลย ส่วนใหญ่มาจาก จังหวัดกาฬสินธุ์ อุบลราชธานี ยโสธร โดยได้อพยพเข้ามาเมื่อปี 2506 และมีจำนวนเพิ่มขึ้น ในปี 2508 จะพบชาวไทไต้จำนวนมากที่กิ่งอำเภอเอราวัณ และชาวไทเลย อพยพมาจากทางตอนเหนือของอาณาจักรสุโขทัย สืบเชื้อสายมาจาก หลวงพระบาง ตั้งเมืองเซไล เขตอำเภอวังสะพุง พ.ศ.2396 ต่อมาอพยพมาตั้งบริเวณบ้านแฮ่ อำเภอเมืองเลย พิธีกรรมที่สำคัญของชาวไทเลยคือ พิธีเสียเคราะห์

ทั้งยังมีการจัดแสดงเครื่องแต่งกายของชาวไทเลย จัดแสดงโดยหุ่นจำลองประกอบคำอธิบาย การแสดงวิถีชีวิตชาวไทเลย แสดงโดยหุ่นจำลองบ้านเรือนและคำบรรยาย ศิลาจารึกวัดห้วยห่าว ศิลาจารึกวัดศรีสองรัก การจัดแสดงเรื่องปูชณียสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ของชาวไทย-ลาว คือพระธาตุศรีสองรัก การจัดแสดงเรื่อง วรรณกรรมใบลาน การจัดแสดงเรื่องบายศรีสู่ขวัญ กระทงบูชาพระธาตุศรีสองรัก และการแต่งกายผีตาโขน และการจัดแสดงเรื่องราวและประวัติของบุคคลสำคัญของเมืองเลย ได้แก่ หลวงปู่แหวน สุจินโน หลวงปู่หลุย จันทสาโร หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่ศรีจันทร์ วณนาโก นายสาร สาระทัศนานันท์ พลเอก อาทิตย์ กำลังเอก นายคำป่วน สุวงษา และ อาจารย์สังคม ทองมี

โดยรวมถึง อาคารแพทย์แผนไทย อยู่บริเวณข้างอาคารศูนย์วัฒนธรรมด้านทิศใต้ เป็นสถานที่ให้บริการด้านการแพทย์แผนไทย เพื่อสืบสานภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยให้คงอยู่ต่อไป ห้องสมุดวัฒนธรรม อยู่ชั้น 1 ของอาคาร มีหนังสือเกี่ยวกับศาสนา ศิลปะ และวัฒนธรรมไทย และวัฒนธรรมท้องถิ่น ให้บริการค้นคว้าและยืมได้ ห้องสำนักงานสำนักศิลปะและวัฒนธรรม อยู่ชั้น 1 ของอาคาร เป็นสำนักงาน เพื่อให้บริการติดต่อประสานงานและการศึกษาค้นคว้า

ศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดเลย เป็นศูนย์วัฒนธรรมประจำจังหวัดมีรูปแบบการจัดแสดง เป็นพิพิธภัณฑ์สมัยใหม่ เป็นศูนย์กลางในการศึกษาประวัติศาสตร์ ภูมิศาสตร์ ขนบธรรมเนียมประเพณีที่สำคัญของจังหวัดเลย เรื่องราวของกลุ่มคนชาติพันธุ์ต่างๆ ในจังหวัดเลย เป็นศูนย์กลางในการถ่ายทอดองค์ความรู้ที่มีคุณค่าต่อการศึกษาเรียนรู้ของเยาวชนและประชาชนทั่วไป ที่มีความสนใจศึกษาเรื่องของจังหวัดเลย...ที่สำคัญศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดเลยยังเป็นหน่วยงานหลัก ที่ทำหน้าที่ทำนุบำรุงศิลปะ วัฒนธรรมและประเพณีของจังหวัดเลยอีกด้วยค่ะ