ความเชื่อชาวล้านนา กับภูมิปัญญาผ้าทอ

เส้นไหม ใยฝ้าย

ในราวพุทธศตวรรษที่ 14-15 พุทธศาสนานิกายมหายาน จากทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดีย และชวาภาคกลาง สู่ประเทศไทยทางภาคใต้ ตามความเชื่อในคติพุทธมหายาน เรื่องสัตว์ที่เป็นตัวแทนของพระพุทธเจ้าแต่ละพระองค์ คือ ไก่ นาค เต่า โค ราชสีห์ เห็นได้ชัด คือการบูชาแม่กาเผือก ด้วยการใช้ด้ายดิบทำเป็นตีนนกในธูป เทียน ในล้านนาใช้เป็นไส้ประทีปจุดในวันสำคัญทางพุทธศาสนา จากความเชื่อดังกล่าว ทำให้สัตว์ต่างๆเหล่านั้น ปรากฎเป็นลวดลายในผ้าทอ เช่น ลายนก ลายนาค ลายสิงห์ ลายสัตว์อื่น ๆ เช่น ลายนกหัสดีลิงค์ไปนำหอยสังข์มาใช้ในการสร้างเมืองลำพูน (วรรณกรรมล้านนาเกี่ยวกับการสร้างเมืองหริภุญชัย) และลายนกกินน้ำร่วมต้นนั้น มีความหมายเกี่ยวข้องกับความร่มเย็น ความอุดมสมบูรณ์ต่างๆ

ส่วนลายช้าง ลายม้า เป็นสัตว์ใช้งานของกษัตริย์ เป็นของผู้มีบารมีสูง ซึ่งมีการนำลายช้าง ลายม้ามาใช้อยู่บ้าง ในผ้าหลบ (ผ้าที่ใช้สำหรับปูทับลงไปบนฟูก (สลี) เป็นของชาวไทยเชื้อสายไทยยวนและไทยลื้อ โดยรูปแบบของผ้าหลบ มีความแตกต่างกันไปตามความนิยมของแต่ละกลุ่มชนนั่นเอง ชาวไทยยวนนิยมทอด้วยฝ้ายที่ไม่มีลวดลาย ชาวไทยลื้อนิยมทอด้วยฝ้ายแล้วตกแต่งลายขิดที่เชิงผ้าทั้งสองข้าง เพื่อให้มีความสวยงาม) ผู้ที่ใช้ผ้าหลบต้องเคยบวชเป็นพระภิกษุมาก่อน ซึ่งเรียกว่า หนาน หมายถึงผู้ที่มีความรู้ มีคุณวุฒิเหมาะสมที่จะใช้ผ้านี้ แสดงให้เห็นว่า ผ้าเหล่านี้เป็นสิ่งแสดงสถานภาพทางสังคมนั่นเอง ลายสัตว์อื่นๆที่ใช้เป็นลายประกอบ และในผ้าหลบบางผืน เช่น ลายล้วง น่าจะได้รับอิทธิพลมาจากวัฒนธรรมจีน ลายดอกบัวเป็นสัญลักษณ์ของความบริสุทธิ์ ความเบิกบาน เป็นบ่อเกิดแห่งปัญญา ลายนี้พบในการตกแต่งหน้าหมอนหก ที่ใช้หนุนนอน

นอกจากการใช้สัญลักษณ์รูปสัตว์ในการสื่อความหมายในผ้าทอแล้ว สัญลักษณ์ของการใช้สี ยังสะท้อนให้เห็นถึงวัฒนธรรมด้วย สีในลวดลายต่างๆที่พบส่วนใหญ่ คือ สีขาว สีดำ สีแดง สีเหลือง สีเขียว และสีน้ำเงิน การใช้ผ้าสีในพิธีกรรมต่างๆนั้น พิธีสืบชะตาเมืองเชียงใหม่ มีการใช้ผ้าขาว 9 ฮำ ผ้าแดง 9 ฮำ สืบชะตาต่อชีวิตให้เจริญรุ่งเรือง สีแดงขาวน่าจะเกี่ยวข้องกับชีวิต การมีชีวิต ซึ่งในวัฒนธรรมจีน ความเชื่อเรื่องนี้เด่นชัดมาก สีขาว หมายถึงความบริสุทธิ์ คือการต่อชีวิตให้บริสุทธิ์สะอาดนั่นเอง สำหรับการใช้สีดำ จะใช้สีดำเป็นตำหนิในคน เช่น ในเด็กอ่อนเวลาออกจากบ้านต้องแต้มด้วยสีดำที่หน้าผากเพื่อให้ดูน่าเกลียด ผีจะได้ไม่ทำร้าย การใช้สีดำเป็นผ้าพื้นในซิ่นตีนจก อาจมีความเชื่อว่าเป็นการอำพรางตัวเองว่ามีตำหนิ ผีจะได้ไม่มาทำร้ายก็เป็นได้

ส่วนสีอื่นๆ คือ สีขาว สีเหลือง สีแดง และสีเขียว ได้ถูกใช้เป็นสัญลักษณ์ในการขึ้นท้าวทั้งสี่ เพราะในวัฒนธรรมล้านนา การสร้างบ้านใหม่ ขึ้นบ้านใหม่ รื้อบ้าน คือ จตุโลกบาลผู้รักษาทิศทั้งสี่ มีท้าวมหาราช 4 องค์ครองอยู่ และมีเทพอีก 2 องค์ รักษาทิศเบื้องบนและทิศเบื้องล่าง ในการประกอบพิธีท้าวทั้งสี่ เครื่องประกอบนอกเหนือจากสิ่งอื่นแล้ว ยังมีช่อหรือธงเล็กๆ สีเหลือง สีขาว สีเขียว สีแดง ปักตามทิศต่างๆ ซึ่งเป็นสัญลักษณ์และสีประจำทิศของท้าวทั้งสี่ ทำให้นำเข้ามาเกี่ยวข้องในการใช้สีของผ้าทอ

วัฒนธรรมการใช้ผ้าแต่เดิมที่ใช้ในครัวเรือนต้องปั่นเส้นและทอโดยผู้หญิงในครอบครัวเพื่อใช้นุ่งห่ม จึงเป็นคุณสมบัติของสตรีชาวล้านนามาช้านานในการสืบทอดวัฒนธรรมประเพณี ที่มีความหมายและมีคุณค่าต่อสังคม ทั้งยังใช้เป็นสื่อที่แสดงออกถึงอารมณ์ความรู้สึก ความเชื่อ ความคิด เป็นตัวแทนของแบบแผนทางวัฒนธรรม สัญลักษณ์ของการใช้สีที่สอดใส่ไปในลวดลายผ้า ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของแต่ละท้องถิ่น แสดงให้เห็นขนบธรรมเนียมประเพณีประวัติศาสตร์และความเชื่อ ผู้ที่มีใจรัก มีทักษะความรู้ และมีแรงบันดาลใจ จึงสามารถทอผ้าออกมาได้ และนั่นคือความมีคุณค่าของภูมิปัญญาสิ่งทอ

(ข้อมูลจากหลักฐานเกี่ยวกับความเชื่อด้านลวดลายของสิ่งทอในด้านพุทธศาสนาของ "บัญชา อุดโพธิ์" ปริญญาศึกษาศาสตรมหาบัณฑิต (อาชีวศึกษา) ผู้ทำวิจัยเรื่องพัฒนาการผ้าทอตีนจกลาย "หนีน้ำถ้วม")