กรมศิลปากรแซ่ซ้องสดุดียกย่องบทละครเรื่อง "รามเกียรติ์"

พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 1 เป็นวรรณคดีแห่งชาติ
สายวรรณกรรม

 ตอนจบ

ศาสตราจารย์ ดร.ชลดา เรืองรักษ์ลิขิต อาจารย์ภาควิชาภาษาไทย คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยเป็นวิทยากรบรรยายเรื่องความดีและความงามในบทละครเรื่อง รามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์ของ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เรื่องรามายณะ หรือนิทานเรื่องพระรามของอินเดียเข้ามาเผยแพร่ในประเทศต่างๆแถบภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ทั้งในรูปของเรื่องนิทานที่เป็นมุขปาฐะ และลายลักษณ์ในรูปของจิตรกรรม ในรูปภาพสลัก ในรูปการแสดงต่างๆแต่ละประเทศ ต่างนำไปปรับให้เข้ากับวัฒนธรรมประเพณีในชาติของตนจนกลายเป็นสำนวนที่มีลักษณะร่วมกันลักษณะที่เป็นเอกลักษณ์

คนไทยรับรู้เรื่องรามเกียรติ์มาตั้งแต่สมัยโบราณแล้ว พบว่ามีถ้ำพระราม และพระนามของพ่อขุนรามคำแหง ในสมัยสุโขทัย มีวรรณคดีเรื่อง รามเกียรติ์ หลากหลายเรื่องในสมัยอยุธยา ตอนพระรามประชุมพล จนถึงองคตสื่อสาร คำพากย์รามเกียรติ์สมัยอยุธยา ตอนนางสำมนักขา ยอโฉมนางสีดา จนถึงกุมภกรรณล้ม รามเกียรติ์คำฉันท์สมัยอยุธยา จำนวน 4 เล่มสมุดไทย โคลงทศรถสอนพระราม และโคลงพาลีสอนน้อง ในสมัยธนบุรี มีพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องรามเกียรติ์ 4 ตอน ตอนหนุมานเกี้ยวนางวานิน ตอนท้าวมาลีวราชว่าความ ตอนทศกัณฐ์ตั้งพิธีทรายกรด ตอนพระมงกุฎ

ในสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ถึงแม้เพิ่งจะตั้งราชวงศ์ใหม่ก็มีการจัดแสดงเรื่องรามเกียรติ์ ซึ่งสันนิษฐานว่าเป็นบทที่ตกทอดมาแต่ครั้งกรุงเก่า เมื่อครั้งที่มีงานสมโภชพระบรมอัฐิสมเด็จพระชนกาธิบดี เมื่อ พ.ศ.2338 มีการแสดงโขนชักรอกโรงใหญ่ ทั้งโซนวังหลวง และวังหน้า ซึ่งประสมโรงเล่นกลางแปลง แสดงเรื่องรามเกียรติ์ ตอนศึกทศกัณฐ์ยกทัพ พร้อมกับ 10 ขุน 10 รถ โขนวังหลวงเป็นทัพพระราม ยกมาจากพระบรมมหาราชวัง ส่วนโขนวังหน้าเป็นทัพทศกัณฐ์ ยกทัพมาจากพระราชวังบวรสถานมงคล เล่นรบกันในท้องสนามหน้าพลับพลาเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค)

ในพ.ศ.2340 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงเป็นประธาน โปรดเกล้าฯให้นักปราชญ์ราชบัณฑิตช่วยกันแต่งบทละครเรื่องรามเกียรติ์ "เดือนอ้ายสองค่ำขึ้น จันทรวาร บพิตรผู้ทรงญาณ ยิ่งหล้า แรกรินิพนธ์สาร รามราพณ์ นี้แฮ ศักราชพันร้อยห้า สิบเก้าปีมะเส็ง" ความดีงามของบทละครเรื่องรามเกียรติ์

  1. เป็นรามเกียรติ์ฉบับไทยที่มีเนื้อหายาวที่สุดและสมบูรณ์ที่สุด มีสำนวนความยาวกถึง 117 เล่มสมุดไทย ทั้งมีความไพเราะเสนาะหู
  2. เป็นเรื่องที่มีคติธรรม เน้นเรื่องธรรมะย่อมชนะอธรรม ตัวละครตัวใดทำผิดจะถูกลงโทษ และมีตัวละครที่มีพฤติกรรมเป็นแบบอย่างได้ดี
  3. ถึงแม้จะแต่งเป็นเรื่องยาว แต่กวีดำเนินเรื่องอย่างรวดเร็ว เหตุการณ์จบเป็นตอนๆ ทำให้ชวนติดตามเรื่องอย่างไม่น่าเบื่อหน่าย การเรียงลำดับเหตุการณ์โดยมีจุดเริ่มและจุดจบในแต่ละตอน สังเกตว่าเมื่อจะเริ่มตอนใหม่ กวีมักขึ้นต้นบทกลอนว่า "มาจะกล่าวบทไป" ทำให้หยุดอ่านหรือหยุดฟังได้เป็นช่วงๆ
  4. เป็นเรื่องที่มีเอกภาพ แม้เนื้อเรื่องจะเป็นการทำสงครามระหว่างฝ่ายพระรามกับทศกัณฐ์ แต่มีเหตุการณ์อื่นๆซึ่งเป็นเรื่องราวของชีวิตและการผจญภัยตัวละครอื่นๆ
  5. เป็นนิทานที่สนุกสนานให้ความเพลิดเพลินและตื่นตาตื่นใจ กำเนิดดั้งเดิมของเรื่องรามเกียรติ์ส่วนใหญ่มาจากรามายณะ ของ วาลมิกิ ซึ่งเป็นบทสวดบูชาพระนารายณ์เป็นเจ้า แต่เมื่อเผยแพร่มาในเอเชียอาคเนย์ กลับรับไว้ในฐานะที่เป็นนิทาน
  6. มีชื่อตัวละครแปลกๆ เหตุการณ์แปลกๆ อังคตมุนีแหวะท้องนางมณโฑ เอาลูกไปฝากไว้ในท้องแพะ
  7. เป็นเรื่องที่มีหลากหลายรส เสาวรจนี - บทชมความงามของผู้หญิง ชมใบหน้าว่างามดังดวงจันทร์ คิ้วงามดังคันศร ตางามดังตากวาง จมูกงามเหมือนขอ แก้มงามดังผลมะปรางสุก คองามดังคอหงส์ อกงามดังดอกบัวตูม แขนงามอ่อนช้อยดังงวงช้าง ขางามดังลำกล้วย ลักษณะเช่นนี้ทำให้ความงามของผู้หญิงที่นำเสนอไม่แตกต่างกัน
  8. เลือกเหตุการณ์ต่างๆมาเชื่อมโยงเข้าด้วยกันได้อย่างกลมกลืน เป็นการสรรเสริญพระนารายณ์ที่อวตารปราบยุคเข็ญ เป็นการตีความว่าเป็นการสรรเสริญ รัชกาลที่ 1 ที่ทรงปราบยุคเข็ญในสมัยธนบุรี
  9. เพิ่มเหตุผลให้แก่การกระทำของตัวละครบางตัว ทำให้สมจริงสมจังมากขึ้น เหตุผลที่สีดารักพระรามทันทีที่ได้สบตากัน เพราะทั้งสองเคยครองคู่กันมาในชาติก่อน
  10. ปรุงแต่งเรื่องจนมีความเป็นไทยอยู่มาก พญาพาลีชมนางดารา "พิศพักตร์พักตร์ผ่องดั่งดวงจันทร์ พิศขนงดั่งคันธนูศิลป์"
  11. เลือกใช้คำได้เหมาะสม ความไพเราะของเสียงสัมผัสใน การเล่นคำที่เป็นกลบท มีการเปรียบเทียบภาพพจน์อุปมา

ศาสตราจารย์ ดร.รื่นฤทัย สัจจพันธุ์ ปูชนียบุคคลด้านภาษาไทย พ.ศ.2558 จากกระทรวงวัฒนธรรมบรรยายเรื่องจากหนุมานถึงหนุมาน การถ่ายทอดวัฒนธรรมทางวรรณศิลป์ในยุคGen Z (คนยุคเจเนอเรชั่นซี หรือGeneration I เป็นกลุ่มคนที่เกิดมาในยุคที่สังคมก้าวหน้าด้วยเทคโนโลยีการสื่อสารและโซเชียลเน็ตเวิร์ครูปแบบต่างๆ ทั้งไลน์ เฟซบุ๊ค อินสตาแกรม จึงเปิดรับข้อมูลข่าวสารผ่านสื่อดิจิทัล โทรศัพท์มือถือ ไอแพด ไอโฟน หรืออ่านหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ e-book คนรุ่นนี้รับสื่อพร้อมๆกันทั้งตาดูหูฟังมือกด มีความสนใจรอบตัวหลากมิติ)

"ดิฉันเกิดในยุคGen Y ในขณะที่เด็กรุ่นGen Meหมกมุ่นอยู่กับตัวเองในสังคมบ้านเรา บทละครเรื่อง รามเกียรติ์ เป็นวรรณคดีแห่งชาติที่ได้รับความนิยมยกย่องแต่โบราณจนถึงปัจจุบัน เพราะเป็นวรรณคดีที่เป็นสัญลักษณ์แทนสถาบันกษัตริย์ที่เชื่อมั่นว่าพระมหากษัตริย์เป็นเทพจุติ พระรามเป็นปางอวตารของพระนารายณ์ ตามคัมภีร์รามายณะ อันเป็นที่มาของรามเกียรติ์ไทย รามเกียรติ์เป็นวรรณกรรมยอดนิยมในสังคมไทย นักอ่านกลุ่มที่นิยมสิ่งตีพิมพ์ในรูปของหนังสือ หรือหนังสือภาพ มีหนังสือรามเกียรติ์ที่ให้อ่านหลายสำนวน นักอ่านยุคเจนซี (Generation Z) รับรู้เรื่องราวรามเกียรติ์ที่สร้างสรรค์ขึ้นใหม่ด้วยสื่อเทคโนโลยีทันสมัย รามเกียรติ์ยังถูกนำไปปรุงเปลี่ยนเป็นงานศิลปะอีกหลายประเภท การถ่ายทอดวัฒนธรรมทางวรรณศิลป์ของเรื่องรามเกียรติ์ จึงปรากฏหลายรูปแบบทั้งการสืบทอดศิลปะแบบดั้งเดิม การสร้างสรรค์ศิลปะรูปแบบใหม่และการผสมผสานศิลปะเก่า-ใหม่เข้าด้วยกัน

  1. ประติมากรรม มีการนำตัวละครจากเรื่องรามเกียรติ์ มาสร้างสรรค์เป็นภาพปั้น ประติมากรรมที่เมืองโบราณ จังหวัดสมุทรปราการ จัดบริเวณส่วนหนึ่งใกล้พระที่นั่งสรรเพชญปราสาท เมืองอยุธยา สร้างสวนรามเกียรติ์ขึ้นให้สอดคล้องกับเรื่องราวของพระราม ผู้ครองกรุงอยุธยา ในสวนรามเกียรติ์มีรูปปั้นทศกัณฐ์ลักนางสีดา หนุมานจับนางเบญจกาย หนุมานหักคอช้างเอราวัณ และนางสีดาลุยไฟ จังหวัดเพชรบุรี มีประติมากรรมสกุลช่างเมืองเพชรเป็นรูปตัวละครในเรื่องรามเกียรติ์ ในอิริยาบถต่างๆที่อ่อนช้อยงดงาม ประดับตามถนนสายหลักของตัวเมือง เป็นการปลูกฝังวรรณคดีเรื่องรามเกียรติ์ให้ดำรงอยู่ในชุมชน
  2. ภาพจิตรกรรมสมัยใหม่ จิตรกรบางคนนำภาพจิตรกรรมเรื่องรามเกียรติ์มาสร้างใหม่แบบผสมผสานข้ามวัฒนธรรม (cultural hybridization) ภาพจิตรกรรมของ จิรภัทร ทัศนสมบูรณ์ นำภาพจิตรกรรมตัวละครจากรามเกียรติ์ ในรูปแบบศิลปะประเพณีนิยมไปใส่องค์ประกอบภาพแบบสมัยใหม่ หรือใส่ในงานเขียนเลียนแบบภาพเขียนของจิตรกรที่มีชื่อเสียงระดับโลก เป็นการสร้างภาพจิตรกรรมแบบล้อเลียนให้ผู้ชมหรรษา ทศกัณฐ์ในดอกกุหลาบ กุมภกรรณทดน้ำในภาพ พระรามในภาพ The Birth of Venus ของBotticelliซึ่งเปลี่ยนวีนัส เป็นWonder Woman เอียงกายกระโปรงเปิดแบบ มาริลิน มอนโร
  3. การแสดงลีลาการเต้นร่วมสมัย (Contemporary dance) โรงแรมเลอเมอริเดียน ร่วมกับ คณะเต้นของ จิตติ ชุมพี จัดแสดงการเต้นรำร่วมสมัยในชุด18 Monkeys and Ganesh เป็นการแสดงที่ผสมผสานการเต้นโขนกับการเต้นสมัยใหม่ การเต้นร่วมสมัยเล่าเรื่องราวของเกสรทมาลา ซึ่งเป็นหนึ่งในวานรสิบแปดมงกุฎ เสียสละพลีชีพเพื่อปกป้องพระรามในการสู้รบกับมังกรกัณฐ์ โอรสของพญาขรกับนางรัชฏาสูร ซึ่งเป็นหลานของทศกัณฐ์ เนื้อหาในการเต้นร่วมสมัย เล่าเรื่องว่าเกสรทมาลา เป็นเพื่อนรักร่วมสาบานกับมังกรกัณฐ์ มีความขัดแย้งระหว่างความจงรักภักดีกับความรักเพื่อน ในที่สุด เกสรทมาลาก็พลีชีพของตนเพื่อรักษาคุณธรรม จึงตายพร้อมมังกรกัณฐ์ด้วยฤทธิ์ศรพระราม การเต้นร่วมสมัยนี้ นำไปแสดงโชว์ที่ประเทศอาร์เจนตินาด้วย
  4. สติ๊กเกอร์ไลน์ การใช้ไลน์เป็นที่นิยมมากในหมู่ผู้ใช้โทรศัพท์มือถือและไอแพด การเขียนข้อความในไลน์ไปหากันแล้วส่งสติ๊กเกอร์เป็นรูปภาพแสดงอารมณ์ความรู้สึก หรือมีคำพูดสั้นๆที่ตรงใจผู้ส่งไปด้วยสติ๊กเกอร์ไลน์ เป็นของเล่นยอดนิยมของผู้ใช้เครื่องมือสื่อสารสมัยใหม่ กุลวัฒน์ วาดงาม นักศึกษาสาขานิเทศศิลป์ มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา ได้ทำโครงการพิเศษออกแบบสติ๊กเกอร์ไลน์ ด้วยการใช้ตัวละครจากเรื่องรามเกียรติ์ 4 ตัว คือ พระราม ทศกัณฐ์ สีดา หนุมาน วาดเป็นตัวการ์ตูนให้รักษาลักษณะเด่นของตัวละครตามที่ปรากฏไว้ในวรรณคดี ในสติ๊กเกอร์ไลน์แต่ละชุด ผู้วาดการ์ตูนออกแบบให้ตัวละครแสดงอารมณ์ต่างๆ ดีใจ เสียใจ สงสัยซึ่งปรากฏในสติ๊กเกอร์ไลน์ที่ใช้กันทั่วไป
  5. โปสการ์ดหุ่นกระดาษ3มิติ ในช่วงปี 2552 ธฤต เกตุประภากร นักศึกษาคณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย คิดออกแบบทำโปสการ์ด 3 มิติ ด้วยการพับกระดาษแบบโอริงามิ ซึ่งเป็นศิลปะการพับกระดาษของญี่ปุ่น กลายเป็นหุ่นตัวละครรามเกียรติ์ 5 ตัวโดยไม่ต้องทากาว พระราม ทศกัณฐ์ สีดา หนุมาน กุมภกรรณ ด้วยแนวคิดที่หาของขวัญแปลกไม่เหมือนใครและเป็นตัวแทนวัฒนธรรมไทย โปสการ์ดหุ่นกระดาษได้กลายเป็นธุรกิจเอสเอ็มอีของ 3 พี่น้อง ที่มีอายุไม่เกิน 25 ปี ใช้ชื่อ บริษัทเกตุเจริญศิลป์ จำกัด ชื่อแบรนด์ว่า Postcard Cube ได้รับรางวัลSME Thailand Inno Awards 2013 แสดงถึงความสำเร็จของการสืบทอดวัฒนธรรมเก่ามาสู่วัฒนธรรมใหม่ที่สอดคล้องกับความต้องการและกระแสนิยม
  6. ภาพยนตร์เมื่อ 40 ปีก่อน ในยุคGeneration Y มีการสร้างภาพยนตร์หลายเรื่องที่นำตัวละครในรามเกียรติ์ไปผสมผสานกับการ์ตูนญี่ปุ่นยอดนิยมของเด็กไทยในยุคนั้น ดราก้อนบอล อุลตร้าแมน ไอ้มดแดง ภาพยนตร์ที่โด่งดังคือ หนุมานพบ 7 ยอดมนุษย์ เป็นภาพยนตร์แนวฮีโร่แอ็คชั่น-ไซไฟ ความยาว 1 ชั่วโมง 37 นาที ออกฉายเมื่อ พ.ศ.2517 สมโพธิ แสงเดือนฉาย เป็นผู้กำกับฯ ยอดชาย แสงสุวรรณ ภาวนา ชนะจิตร สีเผือก นำแสดง ภาพยนตร์เล่าเรื่องโก๊ะ เด็กชายที่ชอบใส่หัวโขนหนุมานเต้นท่าลิง วันหนึ่งไล่จับโจรลอบตัดเศียรพระ จึงถูกฆ่าตาย เจ้าแม่อุลตร้าแมนบนดาวเอ็ม 78 มองเห็นคุณงามความดีของโก๊ะ จึงชุบชีวิตใส่ร่างใหม่เป็นหนุมาน และให้ทำหน้าที่คุ้มครองโลก
    ดร.วิสุทธิ์ ทดลองทำฝนเทียมในการทดลองปล่อยจรวดขึ้นสู่อวกาศเพื่อสร้างฝนได้เกิดเหตุผิดพลาด ปลุกสัตว์ประหลาดขึ้นมาจากแผ่นดิน 5 ตัว หนุมานออกมาปราบ แต่สู้ไม่ไหว ยอดมนุษย์อุลตร้า 6 พี่น้อง อุลตร้าแมนโซฟี่ อุลตร้าแมน อุลตร้าเซเว่น อุลตร้าแมนแจ๊ค อุลตร้าแมนเอ และ อุลตร้าแมนทาโร่ ได้เดินทางจากดาวเอ็ม78มาช่วยหนุมานปราบสัตว์ประหลาดทั้ง 5 สัตว์ประหลาดทั้ง 5 ตัวล้วนเป็นสัตว์ประหลาดญี่ปุ่น ไอรันโตะ อาชโทโรม่อน ดาช โทปัน โดราเอมอน โกโมร่า หนุมานจึงเป็นตัวละครฮีโร่ไทยที่สร้างขึ้นมาเทียบเคียงกับอุลตร้าแมน ซึ่งเป็นการ์ตูนฮีโร่ญี่ปุ่นที่โด่งดัง ใช้เทคนิคการสร้างแบบภาพยนตร์ญี่ปุ่น นับเป็นนวัตกรรมการสร้างภาพยนตร์ไทยในยุคแรกๆ สมโพธิ แสงเดือนฉาย และไชโยภาพยนตร์ สร้างภาพยนตร์เรื่อง หนุมานพบ 5 ไอ้มดแดง
  7. ภาพยนตร์แอนิเมชั่นเป็นนวัตกรรมใหม่ที่ได้รับความนิยมเพราะใช้กราฟฟิคคอมพิวเตอร์ช่วยสร้างภาพเหนือจริงให้ดูสมจริงสมจังเป็นธรรมชาติ มีผู้นำเรื่องรามเกียรติ์ไปสร้างเป็นการ์ตูนแอนิเมชั่นฉายในโรงภาพยนตร์ และออกอากาศทางสถานีโทรทัศน์ มีแสง สี เสียง บทบรรยาย บทสนทนา มีฉากอลังการ โดยเฉพาะฉากการสู้รบระหว่างกองทัพฝ่ายพระรามและฝ่ายทศกัณฐ์ สามารถชมย้อนหลังได้ทางยูทูบ หรือจากแผ่นดีวีดี

ภาพยนตร์สารคดีแอนิเมชั่น ชุดจิตรกรรมรามเกียรติ์ บริษัทปูนซีเมนต์นครหลวง จำกัด (มหาชน) ร่วมมือกับ กระทรวงวัฒนธรรม บริษัทโฮล ซิม จำกัด จัดทำ สารคดีพิเศษชุดจิตรกรรมรามเกียรติ์ เนื่องในโอกาสเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เจริญพระชนมายุ 48 พรรษา เป็นสารคดีสั้นตอนละ 3 นาที รวม 48 ตอน ตั้งแต่กำเนิดตัวละครจนถึงพระรามเสด็จกลับเมือง ใช้งบประมาณ 5 ล้านบาท ออกอากาศทุกวันศุกร์ ทางสถานีโทรทัศน์ช่อง 11 หลังข่าวพระราชสำนัก ทั้งนี้ยังได้จัดทำวีซีดี แจกจ่ายให้แก่โรงเรียน สถาบันการศึกษาและผู้สนใจทั่วไป

สารคดีนี้ใช้เทคนิคคอมพิวเตอร์กราฟฟิค ทำให้ภาพจิตรกรรมฝาผนังวัดพระศรีรัตนศาสดารามมีความเคลื่อนไหว เฉพาะฉากหลัง ดนตรีประกอบโดยสำนักการสังคีต กรมศิลปากร พากย์ภาษาไทยร้อยแก้ว และร้อยกรอง โดย ศักดิ์อรุณ วชิรปิลันท์

การเขียนรามเกียรติ์นวนิยายออนไลน์ นำเรื่องรามเกียรติ์มาเล่าใหม่เป็นร้อยแก้วฉบับพิมพ์หลายสำนวน ของ เปรมเสรี ยังมีการนำมาเล่าเป็นรามเกียรติ์ฮาเฮ แต่งโดย กุดารัศมี ตอนหนุมานถวายแหวนและผ้าสไบ เดินเรื่องด้วยบทสนทนาแทรกความตลกขบขัน ตอนหนุมานทูลว่าจะพานางสีดากลับคืนไปหาพระราม หนุมานยืดอกขึ้นในท่าเบ่ง แล้วจึงว่า "หม่อมฉันจะยืดตัวขึ้นให้เท่าคิงคองในหนัง หม่อมแม่เคยดูไหมเพคะ" นางสีดาพยักหน้า "เคย ของใหม่ข้าดูที่ลิโด้ ของเก่าข้าดูจากยูตูบ" "นั่นแหละจะมะคะ หม่อมลูกจะยืดตัวออกให้เท่านั้น แล้วจะให้หม่อมแม่นั่งในมือหม่อมลูก แล้วหม่อมลูกจะเหาะกลับไปหาพระรามที่เขาคันธมาทน์จะมะคะ"

มีการพลิกตำนานรามเกียรติ์ : วรรณกรรมแนวY เป็นวรรณกรรมออนไลน์ ยาว 44 ตอน แต่งโดยpuulb ผู้แต่งเปลี่ยนบุคลิกพระรามให้เป็นคนอ่อนแอ ขี้ขลาด ร้องไห้ หวาดกลัวเมื่อทศกัณฐ์จับตัวไปได้ พระรามมีท่าทีพึงพอใจทศกัณฐ์ และตอนท้ายเรื่อง ทศกัณฐ์จูบพระราม และบอกรักกัน ส่วนนางสีดาเป็นหญิงก้าวร้าว พูดจาข่มขู่ ทำร้ายร่างกายพระรามอย่างไม่ยำเกรง ตัวละครชายตัวอื่นๆ "อินทรชิตมองพระลักษณ์แล้วกลืนน้ำลาย เขาคิดเล่นๆไปว่าแทนที่พระบิดาจะจับนางสีดาไป สู้มาจับพระลักษณ์หรือไม่ก็พระรามไปจะสบายหูเสียกว่า เรื่องรูปโฉมก็ไม่ได้น้อยไปกว่ากันเท่าไหร่ เผลอๆ พระรามกับพระลักษณ์จะงามกว่าเสียด้วยซ้ำ"

ส่วนเรื่องทศกัณฐ์ออนไลน์ ของ ชัยกร หาญไฟฟ้า ได้รับรางวัลชนะเลิศรางวัลแว่นแก้ว พ.ศ.2550 จากสำนักพิมพ์นานมีบุ๊คส์ เป็นเรื่องเล่าถึงนักวิชาการสติเฟื่องคนหนึ่งคิดเกมคอมพิวเตอร์ชื่อทศกัณฐ์ออนไลน์ มีการต่อสู้ระหว่างฝ่ายพระราม มีเหล่าวานรเป็นทหารเอก กับฝ่ายทศกัณฐ์ซึ่งมีลูกหลานญาติมิตรเป็นยักษ์ ทั้งสองฝ่ายต่างมีฝีมือในการต่อสู้ เกมจะเป็นฝ่ายทศกัณฐ์ ส่วนผู้เล่นเกมที่จะต้องเป็นตัวละครตัวใดตัวหนึ่งของฝ่ายพระราม ผู้เล่มเกมเลือกอาวุธที่ต้องใช้ แล้วเลือกคู่ต่อสู้ซึ่งเป็นตัวละครฝ่ายตรงข้าม ถ้าสู้ชนะก็จะได้คะแนนสามารถท้าสู้กับตัวละครที่มีลำดับชั้นสูงขึ้นไปเพื่อเก็บคะแนน สูงสุดคือ ทศกัณฐ์ซึ่งยังไม่มีใครสามารถเอาชนะได้ คนเล่นเกมที่แพ้ทศกัณฐ์จะถูกลงโทษต่างๆ ไม่ให้เล่นเกมคอมพิวเตอร์ทำให้ข้อมูลพังหมด เด็กน้อยชื่อปาย เป็นนักข่าวประจำเว็บไซต์ ชื่อเด็กเด็กดอทคอม พบเหตุไวรัสในคอมพิวเตอร์ทั้งจากที่ทำงาน ที่บ้านในที่สุดพบว่าไวรัสติดมาทางเกมทศกัณฐ์ออนไลน์ และปายได้รับจากจากผู้ใช้ชื่อว่าพีเป็ก แนะนำวิธีจับผู้คิดเกมอุบาทว์ออกมาล่อให้คนเล่นแล้วแกล้งปล่อยไวรัสเพื่อขายโปรแกรมตรวจจับไวรัสหลุมดำตัวนี้ เรื่องราวจะเป็นอย่างไรนั้น ศาสตราจารย์ ดร.รื่นฤทัย สัจจพันธุ์ ทิ้งปมสำคัญไว้พร้อมกับคำพูดที่ว่าต้องไปตามอ่านจากหนังสือที่อ่านแล้วสนุกสนาน ได้รับความรู้เกี่ยวกับตัวละครผ่านการเล่าเรื่อง

ในช่วงบ่ายเป็นการบรรยายเรื่อง "สิ่งควรรู้ก่อนดูโขน" และสาธิตการแสดงท่ารำโดย ประสาท ทองอร่าม ผู้ชำนาญการด้านนาฏศิลป์ไทย ดร.ไพโรจน์ ทองคำสุก สำนักการสังคีต พร้อมชมการแสดงโขนเรื่องรามเกียรติ์ชุด "รามาวตาร" จากสำนักการสังคีต กรมศิลปากร ทั้งนี้ศิลปินอาเซียนจาก 10 ประเทศ รวมทั้งประเทศไทยด้วยต่างพูดเป็นเสียงเดียวกันว่า การแสดงสวยงาม และใช้เทคนิคมาก ซึ่งแตกต่างจากการแสดงที่ประเทศกัมพูชา ซึ่งเป็นแบบดั้งเดิม เป็นเรื่องดีที่มีการแลกเปลี่ยนทางด้านศิลปวัฒนธรรม โดยเฉพาะเรื่องรามเกียรติ์นั้น ในประเทศเพื่อนบ้านก็จัดแสดง ควรจะมีการหมุนเวียนนำศิลปวัฒนธรรมของแต่ละประเทศมาแลกเปลี่ยนเรียนรู้ได้เป็นอย่างดี