ไกลบ้าน

ศรีพัชรินทรานุสรณ์

การเสด็จประพาสยุโรป ร.ศ.126 (พ.ศ.2450) นับเป็นหน้าประวัติศาสตร์ที่มีความสำคัญและเป็นช่วงเวลาที่ได้เกิดสิ่งแปลกใหม่ขึ้นในแผ่นดินสยามประเทศมากมาย นอกเหนือจากการที่ สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ ต้องปฏิบัติพระราชกิจในฐานะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์เป็นครั้งแรกแล้ว ยังได้บังเกิดพระราชนิพนธ์เรื่อง ไกลบ้าน ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งมีอายุเก่าแก่ถึง 108 ปีแล้ว เป็นวรรณกรรมที่ทรงคุณค่าทั้งด้านอรรถรส พระราชดำริวินิจฉัย บันทึกเหตุการณ์สำคัญของบ้านเมืองที่กลายเป็นมรดกอันล่ำค่ามาจนถึงปัจจุบัน

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงนิพนธ์ ไกลบ้าน เป็นลายพระราชหัตถเลขา เล่าเรื่องพระราชภารกิจ และสิ่งที่ได้ทอดพระเนตร พระกรรณ เป็นพระราชดำริวินิจฉัยต่อสิ่งต่างๆในแบบพ่อเล่าให้ลูกฟัง พระราชทานแก่ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี หรือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี ในคราวเสด็จประพาสยุโรปครั้งหลัง เมื่อ พ.ศ.2450 เป็นระยะเวลา 225 คืน รวมจำนวนพระราชหัตถเลขาทั้งสิ้น 43 ฉบับ เริ่มจาก

พระราชหัตถเลขาฉบับที่ 1 บนเรือมหาจักรี วันพุธที่ 27 มีนาคม ร.ศ.125

ลูกหญิงน้อยผ

พ่อตั้งใจว่าจะเขียนหนังสือบอกข่าวให้รู้เป็นส่วนตัวต่างหากจากที่จะรู้ทางราชการ แต่จะเขียนด้วยกระดาษหนาแลดีกว่านี้ก็จะโตนัก จึงเขียนแผ่นใหญ่ให้แลกระดาษบางๆเช่นนี้ว่าทางลมจับ (หมายถึง ตระหนี่) ก็เสียค่าส่งน้อย

ที่ตำหนักแพคนมากจริงๆ ทั้งไทยทั้งฝรั่ง นับว่าที่มาได้คงมาหมดทั้งผู้ชายแลผู้หญิง แต่พอออกจะเหลวๆ ไม่ใช่เพราะตกใจ เห็นจะเป็นเมาน้ำตาคนพูดอะไรตั้งใจจะให้ดีไม่ใคร่สำเร็จ พูดกับพวกทูตฝรั่งได้นึกไว้แล้วแต่คนฤๅลืมนึกคำไม่ออก พูดเลวไปกว่าที่ซ้อมไว้ในใจเป็นกอง แม่เล็ก (สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ) ลงมาอยู่ในไม่ช้าดูตกใจคนมากเพราะมันแน่นหนาเหลือเกิน แต่เป็นอันสำเร็จในการออกเรือได้ทันพระฤกษ์

คือภายใน 5 โมงเช้า ตามทางฝรั่งทึ่งก็มาก แต่ไทยๆออกไม่ใคร่รู้สึก เห็นเป็นเสด็จเที่ยวตามเคย เจ้านายมาหมด ขุนนางมามาก เลี้ยงกลางวันก่อนถึงปากน้ำ เจ้าพระยาภาณุวงษ์ลงมาแต่ขึ้นเรือไม่ได้ ว่าขาอ่อนไป พ่อลงไปหาที่กระได ออกจะผอมๆ โทรมไปจริง พวกมาส่งไม่กลับตามเวลารออยู่จนย่ำค่ำจึงได้ไป แต่มีการร้องไห้กันเสียนุงนังจนใจทรึมเต็มที..."

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเล่าว่า หนังสือเรื่อง ไกลบ้าน นี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์เมื่อเสด็จฯไปยุโรปครั้งหลัง อย่างเคย ทรงพระราชนิพนธ์เรื่องระยะทางในเวลาเสด็จประพาสทางไกลมาแต่ก่อน แต่ครั้งนี้ทรงพระราชนิพนธ์เป็นลายพระราชหัตถเลขาพระราชทานมายัง สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้านิภานพดล ซึ่งสนองพระเดชพระคุณ สมเด็จพระบรมชนกนาถฯ เป็นตำแหน่งราชเลขาธิการฝ่ายในอยู่ในสมัยนั้น แลพระราชทานพระบรมราชานุญาตมาให้ผู้อื่นได้อ่านได้อีกบ้าง เมื่อพระราชหัตถเลขามาถึงหลายฉบับเข้าด้วยกัน ผู้ที่ได้อ่านเห็นว่าเรื่องเสด็จประพาสซึ่งดำรัสเล่ามาในพระราชหัตถเลขา มีข้อความต่างๆ เช่น ทรงพรรณนาสิ่งที่ได้ทอดพระเนตรนั้น กิจการซึ่งได้ทรงทราบทั้งกระแสพระราชดำริวินิจฉัยในเรื่องนั้นๆ น่าอ่านยิ่งนัก จึงกราบบังคมทูลไปว่าเรื่องราวต่างๆ ที่ปรากฏอยู่ในพระราชหัตถเลขานั้น ถ้ารวบรวมพิมพ์เป็นหนังสือเรื่องขึ้นสักเรื่องหนึ่ง เห็นจะเป็นประโยชน์มาก พระราชทานพระราชหัตถเลขาตอบมาว่า จะพิมพ์ก็ได้ แต่จะต้องตัดความซึ่งไม่ควรโฆษณาออกเสียบ้าง เมื่อเสด็จฯกลับจะทรงตรวจตัดต้นฉบับให้พิมพ์ เรียกว่าเรื่อง "ไกลบ้าน"

ครั้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จฯกลับคืนพระนคร เมื่อเดือนพฤศจิกายน พ.ศ.2450 มีรับสั่งว่า หนังสือไกลบ้านนั้น ควรจะพิมพ์ให้ทันจำหน่ายในงานไหว้พระประจำปี ณ วัดเบญจมบพิตร อันมีกำหนดกลางเดือนอ้าย ในปีนั้นตรงกับวันที่ 17 ธันวาคม แต่ทรงติดพระราชกิจต่างๆจะหาเวลาทรงตรวจต้นฉบับไม่ได้ จึงดำรัสสั่งให้ สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ เป็นผู้ตรวจต้นฉบับ และจัดการพิมพ์ตามที่ได้พระราชดำริไว้ การพิมพ์หนังสือเรื่อง ไกลบ้าน ครั้งแรก จึงต้องรีบเร่งให้ทันงานดังกล่าว ต้องพิมพ์ออกจำหน่ายทีละตอน กำหนดเอาพระราชหัตถเลขาฉบับหนึ่ง เป็นตอนหนึ่ง ถึงกระนั้นก็พิมพ์ทันจำหน่ายงานวัดเบญจมบพิตรฯแต่บางตอน แล้วพิมพ์ตอนหลังๆต่อมาเป็นลำดับ จนครบจำนวนพระราชหัตถเลขา 43 ฉบับ เป็นหนังสือ 1,850 หน้ากระดาษ กำหนดให้รวมเย็บเป็นสมุดใหญ่ 4 เล่มด้วยกัน

ต่อมามีการแก้ไขเพิ่มเติมหนังสือ ไกลบ้าน ให้บริบูรณ์ดีขึ้นกว่าฉบับพิมพ์ครั้งแรกหลายอย่าง อาทิ ให้ทำคำอธิบายหมายเลขสำหรับนามบุคคล และเรื่องราวในพระราชนิพนธ์บางแห่ง ก็ให้รู้ความชัดเจนยิ่งขึ้น มีการเสาะหารูปภาพเนื่องด้วยการเสด็จฯไปยุโรปครั้งหลังของล้นเกล้ารัชกาลที่ 5 มีรูปภาพที่ สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ทรงถ่ายเองก็มาก มาพิมพ์ประกอบกับพระราชหัตถเลขา เป็นจำนวน 85 รูปด้วยกัน และสมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ได้ทรงเขียนลายใบปกประทานใหม่ด้วยอีกอย่างหนึ่ง มีการทำสารบัญเรื่อง และสารบรรณรูปเพิ่มเติมขึ้นอีกอย่างหนึ่ง ส่วนการพิมพ์ได้ขยายหน้ากระดาษเป็นขนาดพับแปด เพื่อลดจำนวนเล่มสมุดลง คงแต่ 2 เล่มอย่างหนึ่ง รวมทั้งมีการเรียบเรียง ตกแต่งจดหมายเหตุที่มิได้ปรากฏในหนังสือไกลบ้าน เช่น เรื่องส่งเสด็จ การรักษาพระนครเวลาเสด็จไม่อยู่ และเรื่องรับเสด็จกลับคืนพระนคร เป็นสมุดมีรูปภาพอีกเล่มหนึ่ง เรียกว่า จดหมายเหตุประกอบเรื่อง ไกลบ้าน เพิ่มเข้ากับหนังสือไกลบ้าน ฉบับพิมพ์ใหม่ รวมเป็นสมุดชุดหนึ่ง 3 เล่มด้วยกัน

สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพฯ กล่าวยกย่องหนังสือพระราชนิพนธ์ไกลบ้านว่า เป็นหนังสือเรื่องหนึ่งซึ่งอ่านไม่รู้จักเบื่อ ทรงเคยอ่านประมาณห้าเที่ยวหกเที่ยวแล้วก็ยังไม่เบื่อ ใครได้เคยอ่านมาแต่ก่อนกล่าวเช่นเดียวกัน เพราะพระราชปฏิภาณในพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ทรงพระราชนิพนธ์กระบวนพรรณนาว่าด้วยสิ่งหนึ่งสิ่งใดก็ดี หรือกระบวนบรรยายเล่าเรื่องอันใดก็ดี แจ่มแจ้งอ่านจับใจไม่เลือกว่าทรงพระราชนิพนธ์เรื่องใดๆ ในกระบวนนั้นแทบไม่มีผู้ใดจะเทียมถึง นอกจากจะทรงพรรณนาว่าด้วยถิ่นฐานบ้านเมือง ขนบธรรมเนียมต่างๆของนานาประเทศซึ่งเป็นเรื่องแปลก ประกอบกระแสพระราชดำริวิจารณ์อันสุขุมคัมภีรภาพ มีเรื่องสนุกขบขันแกมกันไป ชวนให้เพลิดเพลินมิรู้จักเบื่อ แม้กาลเวลาจะล่วงเลยรัชกาลของพระองค์มาแล้ว

พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่อง ไกลบ้าน เล่มนี้ มีการจัดพิมพ์มาแล้วหลายครั้งหลังจากพิมพ์ครั้งที่ 1 เมื่อ พ.ศ.2450 ซึ่งโปรดเกล้าฯให้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เป็นผู้อำนวยการจัดพิมพ์เพื่อจำหน่าย ณ ร้านหลวงในงานไหว้พระประจำปี วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม โดยจัดพิมพ์จำหน่ายเป็นตอน ตั้งแต่วันที่ 17 ธันวาคม พ.ศ.2450 แล้วพิมพ์ต่อเนื่องจนครบ 4 เล่ม จำนวน 1,850 หน้า พิมพ์ครั้งที่ 2 ในปี 2466 สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี ผู้ได้รับพระราชทานพระราชนิพนธ์ มีรับสั่งให้หอพระสมุดวชิรญาณ สำหรับพระนคร จัดพิมพ์ถวายเพื่อแจกสนองพระคุณ พระอัครชายาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมขุนสุทธาสินีนาฏ พระชนนี ภายในงานฉลองพระชันษาครบ 60 ปี โดยมีการแก้ไขเพิ่มเติมให้สมบูรณ์ขึ้นกว่าครั้งแรก เพิ่มสารบรรณและภาพประกอบฝีพระหัตถ์ 85 ภาพ

และผนวกพิมพ์เรื่อง จดหมายเหตุประกอบเรื่องไกลบ้าน เข้าไปด้วย รวมเป็น 3 เล่ม พิมพ์ครั้งที่ 3 พ.ศ.2479 เนื่องในงานพระราชทานเพลิงพระศพ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภา กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี จำนวน 1 เล่ม พิมพ์ครั้งที่ 4 พ.ศ.2536 รวม 2 เล่ม จำนวน 1,500 ชุด ในงานพระราชทานเพลิงศพ นางทองพลับ พานิชพัฒน์ ต.ช. พิมพ์ครั้งที่ 5 พ.ศ.2537 รวม 2 เล่ม รวม 3,000 ชุด พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และ สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้สำนักราชเลขาธิการ จัดพิมพ์พระราชทานในงานพระราชทานเพลิงศพ พลเรือเอก สันติภาพ หมู่มิ่ง ป.ช.ป.ม.ท.จ. นอกจากนี้ ในพ.ศ.2450 โครงการยุโรปศึกษาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้แปลพระราชนิพนธ์ ไกลบ้าน พระราชหัตถเลขา ฉบับที่ 19-34 ตอนเสด็จประพาสเยอรมนี อังกฤษ และฝรั่งเศส เป็น 3 ภาษา คือ เยอรมัน อังกฤษ และฝรั่งเศส โดยจัดพิมพ์เผยแพร่ในเล่มเดียวกันพร้อมทั้งสำนวนภาษาไทย

หลังจากนั้นจึงมีสำนักพิมพ์ของเอกชนขออนุญาตกรมศิลปากร ขอจัดพิมพ์เผยแพร่ และจำหน่าย โดยคงรักษารูปแบบ ภาพ และอักขรวิธีของการจัดพิมพ์แบบเดิมทุกประการ

นับเป็นพระราชมรดกอันล้ำค่าทางวรรณกรรม ที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ฝากไว้ให้กับประชาชนชาวไทยได้มีโอกาสศึกษาเรื่องราวที่เกิดขึ้นเมื่อครั้งประวัติศาสตร์เสด็จประพาสยุโรปครั้งหลัง อันเป็นช่วงเวลาที่แผ่นดินสยามได้รับการปฏิรูปในทุกด้าน