"ยาประคบ" ใช้รักษาควบคู่การนวดไทย

สมุนไพรเพื่อสุขภาพ

1.

การประคบสมุนไพร เป็นวัฒนธรรมการรักษาพยาบาล ที่ได้อิงอยู่กับชุมชน ซึ่งอาจเรียกแตกต่างกันไปในแต่ละพื้นที่ อย่างเช่น ยาตั้ง ยาตำ ยาจู้ ยาซอง เป็นต้น ในทางการแพทย์แผนไทยแล้ว การประคบเป็นวิธีการบำบัดรักษา ที่สามารถนำไปใช้ควบคู่กับการนวดไทย โดยมักจะทำการประคบหลังจากทำการนวดเสร็จเรียบร้อยแล้ว

ลูกประคบมีทั้งชนิดสดและแห้ง โดยทั่วไปลูกประคบสด จะมีสรรพคุณที่ดีกว่าลูกประคบแห้ง เพราะมีน้ำมันหอมระเหยมากกว่า ลูกประคบส่วนใหญ่มัดเป็นก้อนกลมๆ เพื่อประคบเป็นจุดๆ แต่ลูกประคบที่เป็นแผ่นสี่เหลี่ยม ใช้มาประคบกล้ามเนื้อตามแผ่นหลังและบ่า การให้ความร้อนแก่สมุนไพรในลูกประคบ มีอยู่หลายวิธี เช่น การนึ่งด้วยไอน้ำแล้ว อาจใช้หินเป็นตัวให้ความร้อน โดยใส่หินเผาไฟในลูกประคบ แล้วพรมน้ำแทนการนึ่ง หินที่เหมาะสมที่สุด คือ หินเขี้ยวม้า (หินควอร์ตซ์) แต่จะใช้หินอื่นหรือแม้แต่ก้อนอิฐก็ได้ วัสดุอื่นๆที่สามารถใส่ในลูกประคบ เพื่อช่วยเก็บความร้อนให้นานขึ้น เช่น ข้าวเหนียว ทราย หรือข้าวเปลือก

ในการประคบบางครั้ง จะมีการใช้น้ำกระสายยา เข้ามาช่วยด้วย เช่น มีการทาน้ำมันบนตัวก่อนการประคบ มักนิยมใช้กับอาการที่เอ็น หรืออัมพฤกษ์อัมพาต โดยการนำลูกประคบ ไปจุ่มในน้ำข้าวหม่า (น้ำแช่ข้าวเหนียว) ส่วนที่นอนก้น แล้วจึงนำลูกประคบไปนึ่ง หรือจะนำลูกประคบไปนึ่งในน้ำต้มข้าวหม่าเลยก็ได้ นอกจากนี้ยังมีการนำลูกประคบ ไปจุ่มลงในน้ำส้มก่อนนำไปนึ่ง ซึ่งมักนิยมมาใช้กับอาการที่เอ็นตึง หรืออัมพฤกษ์ อัมพาต อีกทั้งการพรมเหล้าลงบนลูกประคบ ก่อนที่จะนำไปนึ่ง ที่จะใช้กับคนที่มีอาการปวดบวม

การทำลูกประคบ จะนำสมุนไพรมาหั่นเป็นชิ้นเล็กๆ ตำให้เข้ากันพอหยาบ ยกเว้นสมุนไพรบางชนิดที่ไม่ต้องตำ เช่น ใบมะขาม การบรู เกลือ นำมาคลุกเคล้ารวมกับสมุนไพร ที่ตำเสร็จแล้วภายหลัง สามารถใช้ได้ทั้งสมุนไพรสดและสมุนไพรแห้ง ลูกประคบที่ทำจากสมุนไพรแห้งทั้งหมดจะเก็บได้นาน แต่ปริมาณน้ำมันหอมละเหย ก็จะน้อยลงไปด้วย จากนั้นให้นำสมุนไพรที่คลุกเข้ากันดีแล้วมาห่อด้วยผ้า ได้แก่ ผ้าครามหม้อนิล ผ้าหม้อห้อม ผ้าดำมะเกลือ และผ้าขาว ซึ่งผ้าทั้ง 3 ชนิดแรก จะมีคุณสมบัติดีกว่าผ้าขาว เนื่องจากตัวผ้าเองได้มีฤทธิ์เป็นยาด้วย เมื่อได้ทำลูกประคบเสร็จแล้ว ควรนำเก็บไว้ในตู้เย็น ภายในช่องแช่เย็นธรรมดา โดยสามารถเก็บไว้ได้นาน 7 วัน แต่ถ้าแช่ช่องแช่แข็งแล้ว ก็จะเก็บไว้ได้นานเป็นเดือน ส่วนลูกประคบแห้ง ควรทำจากสมุนไพรที่แห้งสนิท เสร็จแล้วให้เก็บในที่โปร่ง หรือในที่ที่ไม่อับชื้น

วิธีประคบ

1. นำลูกประคบ 2 ลูกไปนึ่ง ถ้าลูกประคบแห้งเกินไป อาจพรมด้วยน้ำหรือเหล้าโรงก่อนนำไปนึ่ง

2. จัดท่าของผู้ถูกประคบให้เหมาะสม เช่น นอนหงาย นอนคว่ำ หรือนอนตะแคง ขึ้นอยู่กับตำแหน่งที่จะทำการประคบ เมื่อลูกประคบอังไอน้ำจนร้อนดีแล้ว ผู้ประคบจับลูกประคบให้เต็มอุ้งมือ ยกขึ้นจากหม้อนึ่ง ลองใช้ลูกประคบแตะบริเวณท้องแขนของตนเอง ถ้าลูกประคบยังร้อนมาก ให้ใช้ฝ่ามืออีกข้างแตะลูกประคบ แล้วไปนาบบริเวณที่ต้องการประคบแทน เป็นการถ่ายเท่ความร้อน ผู้ถูกประคบจะไม่รู้สึกร้อนเกินไป ให้ทำหลายๆครั้ง จนลูกประคบคลายความร้อนลงบ้างแล้ว จึงเอาลูกประคบลงประคบโดยตรงได้

3. การประคบด้วยลูกประคบโดยตรงในตอนแรก ต้องทำด้วยความรวดเร็ว ไม่ว่างลูกประคบคาไว้บนผิวผู้ป่วย เพราะลูกประคบยังร้อนอยู่ และผู้ป่วยยังทนความร้อนได้ไม่มาก ผู้ประคบเพียงแต่แตะลูกประคบลงบนผิวหนัง แล้วยกขึ้นเลื่อนไปประคบตำแหน่งถัดไป ตามแนวกล้ามเนื้อที่ทำการนวดได้

4. เมื่อลูกประคบคลายความร้อนลง ผู้ประคบสามารถวางลูกประคบให้นานขึ้นได้ พร้อมกับกดคลึงจนลูกประคบคลายความร้อนไปแล้ว จึงนำลูกประคบใส่กลับไปในหม้อ แล้วนำอีกลูกที่นึ่งรออยู่ ออกมาทำการประคบซ้ำตามขั้นตอนที่กล่าวมา

5. โดยทั่วไปจะใช้เวลาประมาณ 30 นาที ต่อการประคบ 1 ครั้ง ถ้ามีอาการเคล็ดขัดยอก อาจประคบได้วันละ 2 ครั้ง