วิจิตรศิลป์แห่งผ้ายกเมืองนคร

เส้นไหม ใยฝ้าย
ช่างภาพ: 

ตอนที่2 ลวดลายผ้ายกโบราณ   

ผ้าทอพื้นเมืองในแต่ละท้องถิ่น เป็นงานศิลปหัตถกรรมที่สำคัญและทรงคุณค่าทางประวัติศาสตร์ และมีเอกลักษณ์เป็นของตนเอง อย่างเช่นผ้ายกเมืองนครมีรูปแบบการทอที่แตกต่างกันไป เหมาะแก่การนำไปใช้ในแต่ละงาน

แบบกรวยเชิงซ้อนหลายชั้น เป็นผ้าสำหรับเจ้าเมือง ขุนนางชั้นสูงและพระบรมวงศานุวงศ์ นิยมทอผ้าด้วยเส้นทอง ลักษณะกรวยเชิงจะมีความละเอียดอ่อนช้อย ลวดลายหลายลักษณะประกอบกัน ริมผ้าจะมีลายขอบผ้าเป็นแนวยาวตลอดทั้งผืน กรวยเชิงส่วนใหญ่มีตั้งแต่ 2 ชั้น และ 3 ชั้น ลักษณะพิเศษของกรวยเชิงรูปแบบนี้ คือ พื้นผ้าจะมีการทอสลับสีด้วยเทคนิคการมัดหมี่เป็นสีต่างๆ เช่น แดง น้ำเงิน ม่วง ส้ม น้ำตาล ลายท้องผ้าพบนิยมทอผ้าพื้นและยกดอก เช่น ยกดอกลายเกล็ดพิมเสน (เป็นลายผ้ายกเมืองนครโบราณที่มีความสวยงามมาก ทอเป็นลายอยู่บริเวณท้องผ้า ลักษณะลวดลายเป็นรูปสี่เหลี่ยมขนาดเล็ก และผลึกรูปเพชรเจียระไน ผ้ายกเมืองนครลายเกล็ดพิมเสนที่พบมีทั้ง ผ้ายกทอง และผ้ายกไหม) ลายดอกพิกุล (กลุ่มลายพันธุ์ไม้ เป็นลวดลายจากดอกไม้ และต้นไม้)

แบบกรวยเชิงชั้นเดียว นิยมทอผ้าด้วยเส้นทองหรือเส้นเงิน จะพบในผ้ายกเมืองนครซึ่งเป็นผ้าสำหรับคหบดี และเจ้านาย ลูกหลานเจ้าเมือง ลักษณะกรวยเชิงจะสั้น ทอคั่นด้วยลายประจำยามก้ามปู ลายประจำยามเกลียวใบเทศ ไม่มีลายขอบในส่วนของลายท้องผ้า นิยมทอด้วยเส้นไหมเป็นลวดลายต่างๆ เช่น ลายดอกพิกุล ลายก้านแย่ง ลายดอกเขมร ลายลูกแก้วฝูง เป็นต้น

แบบกรวยเชิงขนานกับริมผ้า ผ้ายกเมืองนครลักษณะนี้เป็นผ้าสำหรับสามัญชนทั่วไปใช้นุ่ง ลวดลายกรวยเชิงถูกดัดแปลงมาไว้ที่ริมผ้าด้านใดด้านหนึ่ง โดยผสมดัดแปลงนำลายอื่นมาเป็นลายกรวยเชิงเพื่อให้สะดวกในการทอและการเก็บลายสามารถทอได้เร็วขึ้น ผ้าลักษณะนี้มีทั้งทอด้วยไหม ทอด้วยฝ้ายหรือทอผสมฝ้ายแกมไหม ที่พบจะเป็นผ้านุ่ง สำหรับสตรี หรือใช้เป็นผ้านุ่งสำหรับเจ้านาคในพิธีอุปสมบท

ลวดลายผ้ายกโบราณ มักเป็นลวดลายที่พบเห็นได้อยู่รอบตัวของช่างทอผ้า ลวดลายเหล่านี้ถูกถ่ายทอดต่อๆกันมา ด้วยวิธีการจดจำหรือทอลอกเลียนแบบอย่างไว้ อาทิ ลายราชวัตร เป็นชื่อลายผ้าที่ได้รับพระราชทานจาก พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จนิวัติเมืองสงขลา เมื่อปี 2475 เป็นผ้า "ลายยกดอกก้านแย่ง" หรือที่ชาวบ้านเรียกว่า "ลายหลังนกเขา" เนื่องจากว่ามีลายคล้ายลายขนบนหลังนกเขา นับเป็นภูมิปัญญาและฝีมือของช่างทอผ้าอย่างแท้จริง

ผ้ายกเมืองนครใช้เป็นผ้าตัดเสื้อได้ทั้งผู้หญิงและผู้ชาย กลุ่มทอผ้ายกเมืองนคร บ้านมะม่วงปลายแขน ซึ่งทอผ้ายกส่งไปขายที่ร้าน 12 นักษัตร จึงรับทอลายผ้าตามลูกค้าสั่งทำโดยตรง จำหน่ายราคาหลาละ 200 บาท ส่วนลายพิมพ์ใหญ่และลายใบไม้สอดดิ้นทองหรือดิ้นเงิน ราคาหลาละ 800 บาท ชนิดไม่สอดดิ้น ราคาหลาละ 550 บาท ดังนั้น ช่างทอผ้าพื้นเมืองบ้านมะม่วงปลายแขนจะมีรายได้ประมาณวันละ 200 บาทต่อคน ส่วนเจ้าของกลุ่มทอผ้าจะมีรายได้ประมาณเดือนละ 5,000 - 10,000 บาท

(สอบถามรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่กลุ่มทอผ้ายกเมืองนคร บ้านมะม่วงปลายแขน โทรศัพท์ 08-7468-0033)