ชื่นชมงานศิลปะจากซากปรักหักพัง

อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ศรีสัชนาลัย กำแพงเพชร แหล่งมรดกโลก (ตอนจบ)
พัฒนาเมืองวัฒนธรรม
ช่างภาพ: 

เอนก สีหามาตย์ อธิบดีกรมศิลปากร ตั้งข้อสังเกตว่า โบราณสถานส่วนใหญ่ที่กรมศิลปากรดูแลและพัฒนาให้เป็นแหล่งเรียนรู้และแหล่งท่องเที่ยว เช่น โบราณสถานที่อุทยานประวัติศาสตร์เป็นโบราณสถานที่ไม่มีประโยชน์ใช้สอยสืบเนื่องมา หรือเรียกว่า Dead Monuments ไม่สามารถบูรณะให้มีสภาพสมบูรณ์ดังเดิม เพราะส่วนใหญ่ไม่มีหลักฐานที่ชัดเจนสนับสนุน จึงต้องคำนึงถึงความเป็นของแท้ดั้งเดิม หรือสภาพของโบราณสถานภายหลังจากการขุดแต่ง ​หลักฐานที่เหลืออยู่ไม่สามารถบ่งบอกถึงลักษณะที่แท้จริงเมื่อครั้งยังสมบูรณ์ได้

หากจะอนุรักษ์ให้มีสภาพสมบูรณ์จำเป็นต้องอาศัยจินตนาการหรือการคาดเดาอย่างมาก ทำให้เสี่ยงต่อการบูรณะผิดพลาดหรือเป็นประเด็นขัดแย้งในทางวิชาการกับผู้ที่ไม่เห็นด้วยกับรูปแบบดังกล่าว หรือหากในอนาคตได้พบหลักฐานเพิ่มเติมที่ทำให้การวิเคราะห์รูปแบบโบราณสถานแตกต่างไปจากเดิม จะต้องทำการรื้อและซ่อมแซมเปลี่ยนแปลงใหม่ ทำให้มีผลเสียทั้งในแง่ความสิ้นเปลืองงบประมาณและมีผลกระทบต่อความรู้สึกของประชาชน

"กรมศิลปากรมีภารกิจหลักในการอนุรักษ์และพัฒนาโบราณสถานของชาติ เพื่อให้เป็นแหล่งเรียนรู้และแหล่งท่องเที่ยวที่มีความยั่งยืนในด้านการอนุรักษ์โบราณสถานนั้นจำเป็นต้องใช้ความรู้เฉพาะทางและมีความละเอียดอ่อนในการดำเนินงานที่ต้องพิจารณาการดำเนินงานในแต่ละแหล่งโดยเฉพาะ อาศัยผู้ปฏิบัติงานที่มีประสบการณ์และความชำนาญในวิชาชีพเพื่อให้เป็นไปตามหลักสากลในการปกป้อง คุ้มครองและอนุรักษ์ทั้งตัวโบราณสถานและสภาพแวดล้อมของโบราณสถานด้วย การอนุรักษ์โบราณสถานของกรมศิลปากรให้ความสำคัญกับการรักษาสภาพเดิมของโบราณสถานภายหลังจากการพังทลายเป็นหลัก หากจำเป็นต้องต่อเติมวัสดุใหม่เพียงเล็กน้อย การอนุรักษ์ลักษณะเช่นนี้เรียกว่าการบูรณะ ส่วนโบราณสถานที่ยังมีประโยชน์ใช้สอยสืบเนื่องมา ส่วนใหญ่จะเป็นศาสนสถานและอาคารที่อยู่อาศัยสามารถเพิ่มเติมวัสดุใหม่ที่มีความกลมกลืนเพื่อให้โบราณสถานกลับคืนสู่สภาพสมบูรณ์ดั้งเดิมได้ หรือเรียกกว่าการปฏิสังขรณ์" เอนก สีหามาตย์ อธิบดีกรมศิลปากรให้ข้อมูลเป็นแนวทางศึกษาเรื่องราวการทำงานของกรมศิลปากร และนำคณะสื่อมวลชนดูงานสำนักศิลปากรที่ 6 สุโขทัย

เอนกกล่าวด้วยความเชื่อมั่นว่า อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ศรีสัชนาลัย กำแพงเพชรแหล่งมรดกโลกสามารถขายความรู้ทางด้านประวัติศาสตร์ความสวยงามทางธรรมชาติและโบราณสถานโบราณวัตถุให้นักท่องเที่ยวในระดับไฮเอนด์ที่ชื่นชอบศิลปวัฒนธรรมไทยได้เป็นอย่างดี "ผมไปเมืองหลวงพระบาง พุกามเป็นเมืองทางวัฒนธรรมไม่จำเป็นต้องเป็นเมืองใหญ่โต สุโขทัยมีเรื่องราวมากมายที่กรมศิลปากรสามารถหยิบยกประเด็นเพื่อนำเสนอให้หน่วยงาน สสปน.ที่จัดประชุมนานาชาติเลือกเมืองไทยเป็นสถานที่ประชุมและนำเที่ยวเมืองอุทยานประวัติศาสตร์ที่เป็นแหล่งมรดกโลกได้เป็นอย่างดี"

คณะสื่อมวลชนเข้าชมนิทรรศการผลงานศิลปะของ ศาสตราจารย์เกียรติคุณ ดร.สันติ เล็กสุขุม ประธานหลักสูตรดุษฎีบัณฑิต สาขาการจัดการศิลปะและวัฒนธรรม คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา ศิลปะจากซากปรักหักพังในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย กำแพงเพชร มรดกโลก เพื่อให้เกิดประโยชน์สำหรับเชื่อมโยงอดีตมาสู่การพิจารณาทำความเข้าใจกันในปัจจุบัน จัดแสดงวันที่ 9-13 พฤษภาคม ณ อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร ก่อนหน้านี้จัดแสดงมาแล้วครั้งหนึ่งในช่วงเดือนกุมภาพันธ์ที่อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย โดย โอเวชั่น ออร์แกไนเซอร์ เป็นผู้รับผิดชอบติดตั้งงานดังกล่าว

บันทึกจิตกรรมร่วมสมัย : ข้าพเจ้ากับดิจิทัล ก่อนปี 2551 ข้าพเจ้าทำงานสื่อสามมิติ จัดทำจากโปรแกรมดิจิทัลเพื่อประกอบคำอธิบายเรื่องรูปแบบสันนิษฐานจากซากโบราณสถานในรายวิชาที่รับผิดชอบในสาขาวิชาประวัติศาสตร์ศิลปะทั้งระดับปริญญาโท ปริญญาตรี และได้ใช้ในรายวิชาสัมมนาระดับปริญญาเอกด้วย สื่อสามมิติประกอบด้วยคำอธิบาย จึงเป็นที่มาของโครงการจัดทำรูปแบบสันนิษฐานเป็นแผ่นป้ายเซรามิคติดตั้งเพื่อเทียบเคียงกับซากโบราณสถานต้นแบบภายในวัดร้างบางวัดที่สำคัญในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ศรีสัชนาลัย กำแพงเพชร และที่อุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา เพราะแผ่นป้ายที่มีพื้นฐานวิชาการ และกระตุ้นให้เกิดคำถามเกิดจินตนาการใหม่ๆ โครงการฯจึงได้รับการสนับสนุนจากกรมศิลปากร ปตท.สผ. ธนาคารกรุงศรีอยุธยา จำกัด (มหาชน) นับเป็นผลงานจิตรกรรมร่วมสมัยชุดที่ 1

แผ่นป้ายสันนิษฐานรูปแบบจากซากโบราณสถานนำมาวางเอนรับสายตาอยู่บนขาตั้งโลหะสูง 80 เซนติเมตร มีการจัดทำหนังสือชุด 2 เล่ม ในชื่อโบราณสถานกับรูปแบบสันนิษฐาน มรดกโลก สุโขทัย ศรีสัชนาลัย กำแพงเพชร จัดพิมพ์สี และสีพิเศษบนแผ่นใสทาบบนกระดาษพิมพ์ ทั้งนี้สำนักงานศิลปวัฒนธรรมร่วมสมัย กรมศิลปากรจัดแสดงนิทรรศการผลงานศิลปะของข้าพเจ้า ศิลปะจากซากปรักหักพังในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย กำแพงเพชร มรดกโลก เพื่อให้เกิดประโยชน์สำหรับเชื่อมโยงอดีตมาสู่การพิจารณาทำความเข้าใจกันในปัจจุบัน

พ.ศ.2554 แรงบันดาลใจจากงานรูปแบบสันนิษฐานเป็นที่มาของงานต่อยอดจินตนาการโดยปรับเปลี่ยนรูปแบบการนำเสนอให้เกิดมิติใหม่ๆ มีสีสัน มุมมองแปลกๆ ชวนคิดชวนฉงน และปลุกเร้าจินตนาการเป็นจิตรกรรมดิจิทัล โดยผ่าน 2-3 โปรแกรมสำเร็จรูป และมีการจัดแสดงนิทรรศการศิลปะสร้างสรรค์จากการสันนิษฐานรูปลักษณ์โบราณสถานที่หอศิลป์ คณะจิตรกรรมประติมากรรมและภาพพิมพ์ มหาวิทยาลัยศิลปากร คือผลงานจิตรกรรมร่วมสมัยชุดที่ 2

นิทรรศการจิตรกรรมร่วมสมัยชุดที่ 3ชื่อ ซากโบราณสถานสู่จิตรกรรมดิจิทัล : ข้าพเจ้ากับดิจิทัล แสดงตลอดเดือนสิงหาคม 2556 ที่หอพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หอศิลป กรมศิลปากรได้รับการสนับสนุนจากสำนักงานศิลปวัฒนธรรมร่วมสมัย กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม ข้าพเจ้านำเสนอจิตรกรรมโดยเทคนิคดิจิทัลด้วยสัญชาตญาณทางศิลปะอย่างเต็มที่ กรรมวิธีที่รวดเร็วของดิจิทัลภายใต้ความรู้สึกนึกคิดที่ซับซ้อนในการเลือกสรรนานาคำสั่งสำเร็จรูปให้สอดคล้องกับจินตนาการในการสร้างศิลปะของข้าพเจ้าเป็นเรื่องที่ชัดเจนว่าจิตรกรรมไม่จำเป็นต้องเป็นภาพเหมือนจริง ไม่จำเป็นต้องถูกต้องตามกฎเกณฑ์ในทฤษฎีองค์ประกอบศิลปะไม่จำเป็นต้องทฤษฎีสีหรือมีกฎใดๆเสมอไป เมื่อตรงตามทางของข้าพเจ้าสมใจตามความพอใจของข้าพเจ้าเป็นใช้ได้

ปัจจุบันจิตรกรรมดิจิทัลที่ผ่านกระบวนการพิมพ์ภาพด้วยกรรมวิธีของการอัดภาพถ่ายยังถูกมองว่ามีคุณค่าน้อย หรือด้อยค่า หากเทียบกับจิตรกรรมที่วาดระบายด้วยสีน้ำบนแผ่นกระดาษ สีน้ำมัน สีอะครีลิคบนผืนผ้าใบ แต่จิตรกรรมดิจิทัลเป็นวิถีแห่งยุคสมัยของสังคมปัจจุบันทั้งความคิด รูปแบบ และการแสดงออกโดยสมบูรณ์แล้ว

ศาสตราจารย์เกียรติคุณ ดร.สันติ เล็กสุขุม กล่าวว่า ใช้ประสบการณ์ทำงานศิลปะ 40 ปี ทำความเข้าใจพัฒนางานในเชิงวิเคราะห์ในแง่มุมต่างๆ ต้องทำความเข้าใจอ่านความคิดว่างานช่างในสมัยนั้นคิดอย่างไรเพื่อให้การทำงานสะดวกมากขึ้น การทำศิลาแลงช่างจะต้องสลักปากให้ฉีกเพื่อทุ่นแรง ถ้าเลือกการฉาบปูนจะทำให้ทำงานยากมากขึ้น เทคนิคงานช่างเป็นภูมิปัญญาที่ชาญฉลาดอย่างยิ่ง การสร้างพระพุทธรูปปูนปั้น ศิลาแลงเป็นเรื่องฉลาดมากที่เลือกใช้ศิลาแลงเป็นแกนเพื่อจะได้ประหยัดปูนในการปั้น โดยธรรมชาติของปูนปั้นนั้นช่างจะประสบปัญหากองปูนขึ้นมายังไม่ทันแห้งปูนเหลวก็จะยุบตัว ถ้ามีโครงอยู่ข้างในเอาปูนบางๆพอกไว้จะทำให้การทำงานดีขึ้น

"การสั่งสมความรู้ด้วยการสำรวจซากโบราณสถานจากสถานที่จริง บันทึกความรู้ทุกครั้งที่เดินทางไปหาข้อมูลไม่เคยคิดว่าจะเสียเวลาแต่อย่างใด เพราะต้องทำความเข้าใจศิลปะที่เดินได้ ผมเดินทางไปอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยหลายครั้งจนเกิดความรู้สึกลึกซึ้งเพื่อจะศึกษาให้รู้ฐานรากไม่ใช่ความรู้แบบการท่องจำ การท่องจำตำราผิดๆถูกๆไม่มีประโยชน์ เราต้องทำความเข้าใจกับโบราณสถานสำคัญๆอยู่ท่ามกลางบรรยากาศของศิลปะที่สามารถอธิบายปรากฏการณ์ทางประวัติศาสตร์ ยิ่งได้มีโอกาสคบค้าสมาคมกับคนที่มีความรู้ทำให้ขยายวงกว้างจากการศึกษาเรื่องราวประวัติศาสตร์ นักท่องเที่ยวจากยุโรปมีความประทับใจพระพุทธรูปอจนะ วัดศรีชุม สุโขทัยเป็นอย่างยิ่ง ก่อนจะมาเที่ยวเมืองไทยฝรั่งกลุ่มนี้จะอ่านหนังสือที่เกี่ยวกับประวัติศาสตร์ไทยเรื่องวัดเรียกได้ว่ามีความรู้อย่างแตกฉาน ถึงจะเป็นการปั้นพระพุทธรูปใหม่ ในปี 2500แต่ก็เป็นการสร้างครอบพระพุทธรูปองค์เก่า เนื่องจากพระพุทธรูปองค์เก่าชำรุดเสียหาย ความศักดิ์สิทธิ์ของพระพุทธรูปองค์นี้รวมทั้งบรรยากาศรายรอบโบราณสถานวัดศรีชุมเป็นที่ดึงดูดนักท่องเที่ยวให้เข้ามาเที่ยวตลอดเวลา"

ศาสตราจารย์เกียรติคุณ ดร.สันติ เล็กสุขุม เล่าได้อย่างมีอรรถรสทำให้ผู้ฟังพลอยได้กลิ่นดอกไม้รัญจวนในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยในยามใกล้พลบ กล่าวว่า การทำงานกับดิจิทัลทำให้ได้ไอเดียใหม่ๆแปลกๆทั้งนี้ในฐานะที่เป็นศิลปินก็ต้องควบคุมไอเดียในการนำเสนอจึงสนุกสนาน การทำงานเลือกสถานที่ซึ่งเป็นแหล่งมรดกโลกที่อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ศรีสัชนาลัย กำแพงเพชร ทั้งนี้มีโครงการจะต่อยอดการทำงานนำเสนอด้วยดิจิทัลที่วัง5วัง ในพระนครศรีอยุธยาซึ่งเป็นราชธานีศูนย์กลางสำคัญด้านงานศิลปกรรม ใช้ดิจิทัลวาดรูปต้นไม้เข้าไปในพื้นเจดีย์อยู่ท่ามกลางแมกไม้ การวาดรูปผ่านดิจิทัล ผ้าใบย่อมมีความแตกต่างกัน เหมือนกับการนั่งเครื่องบินใบพัดและเครื่องบินไอพ่น ทั้งนี้เครื่องบินใบพัดเพลินดี สั่นนิดๆมั่นใจได้ว่าถ้าเครื่องตกก็ยังร่อนได้ ส่วนเครื่องบินไอพ่นมีความสะดวกสบายรวดเร็วหรูหรา แต่ถ้าเครื่องบินตกโอกาสรอดยากเนื่องจากร่อนไม่ได้

"ผมต้องการให้ผู้ชมใช้จินตนาการในการมองภาพก่อนที่จะอ่านตัวอักษรบรรยาย ถ้าอ่านแต่ตัวหนังสือทำให้ไม่คิด ดังนั้น การดูภาพก่อให้เกิดแนวคิดจินตนาการวิจัยมีข้อสันนิษฐาน เราทุกคนเกิดไม่ทันประวัติศาสตร์ จะมีใครรับรองได้ว่าสิ่งที่เราคิดขึ้นนั้นจะเป็นความจริงในอดีต ทั้งนี้เราก็ต้องใช้ฐานความรู้เป็นกระบวนการศึกษา การค้นคว้าการเปรียบเทียบข้อมูล ผมมีความเชื่อมั่นว่าศิลปะเดินได้ คนอยู่ที่นี่เดินทางไปยังสถานที่ต่างๆ บางครั้งเราก็นำศิลปะมาจากกัมพูชา พม่า มาปรับเปลี่ยนให้เข้ากับศิลปะไทย ศิลปะไม่ใช่บริสุทธิ์ผุดผ่อง แต่มีส่วนผสมผสานมากมาย เจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ ดอกบัวตูมย่อมเกี่ยวเนื่องกับภูมิปัญญาของงานช่างแต่ทั้งนี้ก็ต้องขึ้นอยู่กับแรงบันดาลใจไม่ใช่เป็นงานก๊อบปี้แต่อย่างใด"

ศาสตราจารย์เกียรติคุณ ดร.สันติ กล่าวในที่สุด

อนึ่ง ในการเสวนาเรื่องงานศิลปะจากซากปรักหักพังในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย กำแพงเพชร มรดกโลกในครั้งนี้ยังมี เขมชาติ เทพไชย ผู้อำนวยการสำนักศิลปวัฒนธรรมร่วมสมัย นงคราญ สุขสม ผู้อำนวยการอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยดำเนินการเสวนา หลังจากนั้นมีการขับร้องประสานเสียงเพลงพระราชนิพนธ์จากนักเรียนทั้งหญิงและชาย ชั้น ม.1จากโรงเรียนนาฏศิลป์สุโขทัย โรงเรียนกงไกรลาส โรงเรียนสุโขทัยวิทยาคม โรงเรียนอุดมดรุณี โรงเรียนครีมาศ จำนวน 50 คน จากนั้นเป็นการแสดงแสง-เสียงโดยวิทยาลัยนาฏศิลป์สุโขทัยท่ามกลางบรรยากาศสวยงามภายในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย